دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1069

فکر خویشم آخر از صحرای امکان می‌برد

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه انمیبردردیف می برددشواری درآمدنی

همچو شمع آن سوی دامانم گریبان می‌برد

شرمسار هستی‌ام کاین کاغذ آتش زده

یک دو گامم زین شبستان با چراغان می‌برد

الفت دل با دم هستی دو روزی بیش نیست

انتظار شیشه اینجا طاق نسیان می‌برد

پیکر خم گشته در پیری مددخواه از سر است

از گرانی گوی ما با خویش چوگان می‌برد

حاصل این مزرع علم و عمل سنجیدنی است

سنبله چون پخته شد چرخش به میزان می‌برد

از فنا هر کس کمال خویش دارد در نظر

دانه را در آسیاها هیأت نان می‌برد

تا گداز دل دهد داد فسردنهای جسم

سنگ این کوه انتظار شیشه‌سازان می‌برد

صحبت یاران ندارد آنقدر رنگ وفاق

شمع هم زین بزم داغ چشم گریان می‌برد

این درشتان برگزند خلق دارند اتفاق

لیک از این غافل که پشت دست دندان می‌برد

گر چنین دارد محبت پاس شرم انتظار

چشم ما هم بعد از این راهی به کنعان می‌برد

خانهٔ مجنون به رفت و روب پر محتاج نیست

گردباد اکثر خس و خار از بیابان می‌برد

با همه بی‌دست و پایی در تلاش خاک باش

عزم این مقصد گهر را نیز غلتان می‌برد

بر تغافل ختم می‌گردد تک و تاز نگاه

کاروان ما همین مژگان به مژگان می‌برد

در خیال نفی فرع از اصل، باید شرم داشت

ناله چون افسرد آتش در نیستان می‌برد

عشق مختار است بیدل نیک و بد درکار نیست

بی‌گناهی یوسف ما را به زندان می‌برد

مفاهیمِ این غزل

آتش / شمع چشم / نگاه نفس / دم انتظار عشق / محبت چرخهٔ آدم/گندم/نان

تلمیحاتِ این غزل

کنعان یوسف مجنون

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
داغ: نشان سوختگی یا زخم؛ کنایه از اندوه، عشق و حسرت.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.

غزل‌های مرتبط

غزل 1070
آه به دوستان دگر عرض غزل 1068
مکتوب من به هرکه برد غزل 2263
ز صد ابرام بیش است ا غزل 997
گرفتار رسوم اندیشهٔ غزل 1647
یاران در این بیابان غزل 2413
سجدهٔ خواریست آب رو

خوانش و منبع در گنجور ↗