→ دیوانِ بیدل دهلوی

عشق / محبت

1,339 بیت · 1,346 مصراع · 1,036 غزل

تعریف

eshgh-mohabbat

عشق / محبت در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با عشق، محبت شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن الفت، یار، دوستی است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: کشش بنیادین و نیروی پیوند. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1346 مصراع، 1339 بیت و 1036 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: عشق (635)، الفت (313)، محبت (234)، یار (168)، دوستی (5). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    محبت‌پیشه‌ای بگداز و خون ش / که درد عشق درمانی ندارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
    قافیه
    انیندارد
    شناسه
    bayt 11,774 · ganjoor 42,122
  2. 2
    محبت هر خسی را مورد الفت نمی‌خواهد / به زلف یار نتوان جای دل از شانه پرسیدن
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انهپرسیدن
    شناسه
    bayt 28,405 · ganjoor 44,548
  3. 3
    چارهٔ سودای من بیدل ز چشم یار پرس / عشق در مغز جنون پرورده بادام مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اممرا
    شناسه
    bayt 1,361 · ganjoor 40,755
  4. 4
    صید مجنون‌طینتان بی‌دام الفت مشکل است / هرکه بیمار محبت گشت سرتا پا دل است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لاست
    شناسه
    bayt 5,803 · ganjoor 41,148
  5. 5
    خامکار الفت داغ محبت نیستم / همچوآتش سوختن از پیکر من روشنست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نست
    شناسه
    bayt 7,615 · ganjoor 41,747
  6. 6
    چشم‌بندی‌ست بهار گل بیرنگی عشق / دیدن یار مبادا که شنیدن باشد
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یدنباشد
    شناسه
    bayt 13,599 · ganjoor 42,282
  7. 7
    از ما به خاک وادی الفت سواد عشق / هرجا شکست آبله دل یادگار ماند
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارماند
    شناسه
    bayt 14,830 · ganjoor 42,391
  8. 8
    نو نیاز الفت داغ محبت نیستم / طفل اشکم ‌چون شرر در سنگ آتشباز بود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازبود
    شناسه
    bayt 17,059 · ganjoor 43,557
  9. 9
    حسن و عشق آنجا که ‌با هم‌ جوش الفت می‌زند / نور شمع آیینه و پروانه جوهر می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رمیشود
    شناسه
    bayt 17,775 · ganjoor 43,620
  10. 10
    جایی‌که عشق ممتحن درد الفت است / آه از ستمکشی‌که دلش خون نمی‌شود
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    وننمیشود
    شناسه
    bayt 18,028 · ganjoor 43,642
  11. 11
    در محیط عشق‌کافسون شهادت موج اوست / چون حباب از الفت تن بایدت بیزار سر
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارسر
    شناسه
    bayt 19,291 · ganjoor 43,753
  12. 12
    عشق در انجام الفت حسن پیدا می‌کند / شمع می‌آید برون از سوختن پروانه‌ام
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهام
    شناسه
    bayt 22,846 · ganjoor 44,063
  13. 13
    اگر به لهو و لعب بردن است گوی محبت / ز دوستی به پل بستن جناغ ‌گذشتم
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    اغگذشتم
    شناسه
    bayt 23,191 · ganjoor 44,093
  14. 14
    محبت تا کجا سازد دچار الفت خویشم / به رنگ رشتهٔ تسبیح ‌چندین رهگذر دارم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ردارم
    شناسه
    bayt 24,537 · ganjoor 44,213
  15. 15
    محبت تاکجا سازد دچار الفت خویشم / به رنگ رشتهٔ تسبیح چندین رهگذر دارم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ردارم
    شناسه
    bayt 24,576 · ganjoor 44,216
  16. 16
    از نمود خاکسار عشق نتوان داد عرض / رنگ تمثالی مگر آیینه‌گردد توتیا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 45 · ganjoor 40,636
  17. 17
    عشق ز اول عَلَم لغزش پا داشت بلند / عذر مستان به لب موج شراب است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اباستاینجا
    شناسه
    bayt 147 · ganjoor 40,645
  18. 18
    عشق می‌داند و بس قدرگرانجانی من / سنگ شیرازهٔ اجزای شرار است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اراستاینجا
    شناسه
    bayt 185 · ganjoor 40,648
  19. 19
    در ره عشق ز دل فکر سلامت غلط است / گر همه سنگ بوَد شیشه به چنگ است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاستاینجا
    شناسه
    bayt 191 · ganjoor 40,649
  20. 20
    از راه هوس چند دهی عرض محبت‌؟ / مکتوب نبندند به بال مگس اینجا
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ساینجا
    شناسه
    bayt 244 · ganjoor 40,654
  21. 21
    تفاوت می‌فروشد امتیازت ورنه در معنی / کمال عشق افزون نیست از نقص هوس اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ساینجا
    شناسه
    bayt 259 · ganjoor 40,655
  22. 22
    ز محو عشق غیر از عشق نتوان یافت آثاری / به‌ دریا قطره چون ‌گردید گم، مشکل شود پیدا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لشودپیدا
    شناسه
    bayt 298 · ganjoor 40,658
  23. 23
    مقصد عشق بلند است، ز افلاک مپرس / نشئه، مشکل که شود از خط ساغر پیدا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رپیدا
    شناسه
    bayt 328 · ganjoor 40,660
  24. 24
    دل از داغ محبت‌ گر به این دیوانگی بالد / همان‌ یک‌ لاله‌ خواهد تشت‌ پرخون‌ کرد‌ صحرا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونکردصحرارا
    شناسه
    bayt 477 · ganjoor 40,674
  25. 25
    محبت بس‌که بود از جلوه‌مشتاقان این محفل / به‌ تعمیر نگه چون شمع برد آب و گل ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لمارا
    شناسه
    bayt 538 · ganjoor 40,680
  26. 26
    محبت بس که پر کرد از وفا جان و تن ما را / کند یوسف صدا گر بو کنی پیراهن ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمارا
    شناسه
    bayt 559 · ganjoor 40,682
  27. 27
    عشق از مزاج ما به هوس گشت متهم / در شک گرفت نقطهٔ وهم انتخاب را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابرا
    شناسه
    bayt 655 · ganjoor 40,693
  28. 28
    کرده فسون نفست‌، غرهٔ عشق وهوست / دود چراغی‌که نه‌ای از دل پروانه برآ
    وزن
    مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن (رجز مثمن مطوی)
    قافیه
    انهبرا
    شناسه
    bayt 721 · ganjoor 40,698
  29. 29
    بیدل چو سحر دم مزن از درد محبت / تا آنکه نبندی به نفس چاک جگررا
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ررا
    شناسه
    bayt 869 · ganjoor 40,711
  30. 30
    اعتبار درد عشق از وصل برهم می‌خورد / زنگ باشد التیامْ آیینهٔ ناسور را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وررا
    شناسه
    bayt 890 · ganjoor 40,713

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه