دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1603

به سعی یأس نفس خامشی بیان گردید

وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)قافیه انگردیددشواری دشوارتر

به خود شکستن دل سرمهٔ فغان گردید

در این زمانه ز بس طبع دون رواج گرفت

عنان کسب کمالات سوی نان گردید

گهر به علت خودداری از محیط جداست

نباید این همه بر طبعها گران گردید

چو شعله وحشت ما حیله ساز عافیتی‌ست

به هر کجا پر ما ریخت آشیان گردید

بهار چشمک رنگی نیاز وحشت داشت

شرار کاغذ ما نیز گلفشان گردید

در آن بساط که دل محمل تپش آراست

شکستن جرس اشک کاروان گردید

چو صبح نیم نفس گر ز زندگی باقیست

برون ز گرد کدورت نمی‌توان گردید

به روزگار مثل گشت بی‌زبانی من

خموشی آنهمه خون شد که داستان گردید

جهان حادثه از وضع من گرفت سبق

بقدر گردش رنگ من آسمان گردید

چو طفل اشک مپرس از رسایی طبعم

ز خود گذشتم اگر درس من روان گردید

عدم سراغ جهان تحیرم بیدل

غبار من به هوای که ناتوان‌گردید

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم جهان / دهر اشک / گریه دل / قلب نفس عدم/هستی

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
شعله: زبانه آتش؛ نماد شور، گدازِ عشق و فنای ناپایدار.
وحشت: هراس و رمیدگی؛ گریزِ دلِ تنها از خلق به‌سوی تنهایی.
زندگی: حیات و بودن؛ فرصتِ گذرا و میدانِ آزمونِ جان.

غزل‌های مرتبط

غزل 1297
شوق تا محمل به دوش ط غزل 1604
توان اگر همه دور آن غزل 843
دوش از نظر خیال تو د غزل 1005
به پستی وا نماند هر غزل 55
درین وادی چسان آرام غزل 1003
سحر آه و گلستان نکهت

خوانش و منبع در گنجور ↗