→ دیوانِ بیدل دهلوی

چشم / نگاه

4,168 بیت · 4,526 مصراع · 2,102 غزل

تعریف

cheshm-negah

چشم / نگاه در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با چشم، دیده، نگاه، نگه، نظر شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن مژه، مژگان، چشمی است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: دستگاه دیدن، انتظار و تیر نگاه. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 4526 مصراع، 4168 بیت و 2102 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: چشم (1704)، دیده (716)، مژگان (605)، مژه (519)، نظر (440)، نگاه (398). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    ز محو جلوه‌ات شوخی سر مویی نمی‌بالد / نگه در دیدهٔ آیینه خون شد چشم حیران را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,538 · ganjoor 40,770
  2. 2
    نگه در دیدهٔ حیرانِ ما شوخی نمی‌داند / به رنگِ چشمِ شبنم دردِ این میناست دیدن‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدنها
    شناسه
    bayt 3,434 · ganjoor 40,941
  3. 3
    مستی چشم تو را نازم‌که برق حیرتش / موج می را چون نگه در دیدهٔ پیمانه سوخت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهسوخت
    شناسه
    bayt 4,522 · ganjoor 41,037
  4. 4
    ز شبنم‌کاری خجلت سیاهی شسته می‌روید / نگاه دیدهٔ نرگس به دور چشم شهلایش
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ایش
    شناسه
    bayt 20,942 · ganjoor 43,896
  5. 5
    شوخی برگ نگه در دیدهٔ آیینه نیست / همچو گوهر موج ما را گشت چشم‌ تر محیط
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رمحیط
    شناسه
    bayt 21,219 · ganjoor 43,919
  6. 6
    همچوشبنم جذبهٔ خورشید حسنی دیده‌ام / چون نگه پرواز دارد اشک با چشم ترم
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رم
    شناسه
    bayt 24,345 · ganjoor 44,197
  7. 7
    نگه محو جمال اوست اما چشم آن دارم / که ‌دل ‌هم قطره‌ اشکی‌ گردد و بر چشم تر پیچد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رپیچد
    شناسه
    bayt 10,683 · ganjoor 42,024
  8. 8
    به هرچه دیده گشودیم موج خون، ‌گل‌ کرد / نگاه ما به رگ نیش دیده می‌ماند
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یدهمیماند
    شناسه
    bayt 14,961 · ganjoor 42,402
  9. 9
    عمرها شد بی‌نصیب راحتم از چشم خویش / چون نگه پا در رکاب وحشتم از چشم خویش
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    تمازچشمخویش
    شناسه
    bayt 21,065 · ganjoor 43,906
  10. 10
    تا دفتر حیرت ز رخش تازه کند چشم / از تار نظر رشتهٔ شیرازه کند چشم
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازهکندچشم
    شناسه
    bayt 25,202 · ganjoor 44,274
  11. 11
    بسکه ما را بر آن لقاست نگاه / عالمی را به چشم ماست نگاه
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    استنگاه
    شناسه
    bayt 29,794 · ganjoor 44,672
  12. 12
    تار پیراهن حیاست نگاه / کاسهٔ چشم را صداست نگاه
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    استنگاه
    شناسه
    bayt 29,806 · ganjoor 44,673
  13. 13
    به‌ کدام آینه مایلی‌ که ز فرصت این همه غافلی / تو نگاه دیدهٔ بسملی مژه واکن و به‌ کفن درآ
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ندرا
    شناسه
    bayt 834 · ganjoor 40,708
  14. 14
    محیط شرم اگرآید به موج ناز شوخیها / نگه خواباندن مژگان بود چشم حبابش را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ابشرا
    شناسه
    bayt 1,009 · ganjoor 40,724
  15. 15
    اگر اندیشه کند ط‌رز نگاه او را / جوش حیرت مژه سازد نگه آهو را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,586 · ganjoor 40,775
  16. 16
    چون نگه در خانهٔ چشم خیال افتاده‌ایم / سایهٔ مژگان تصور کن در و دیوار ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,183 · ganjoor 40,828
  17. 17
    ز ششجهت مژه بندید و سیرخویش‌کنید / نگه‌کجاست به چشم خیال بین حباب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ینحباب
    شناسه
    bayt 3,915 · ganjoor 40,984
  18. 18
    گوشهٔ چشم تو محرومی‌کس نپسندد / گر تغافل مژه خواباند نگه بیدار است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اراست
    شناسه
    bayt 5,415 · ganjoor 41,111
  19. 19
    از ضعف انتظار تو در دیدهٔ ترم / سررشته نگاه چو مژگان ‌گسسته است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ستهاست
    شناسه
    bayt 6,479 · ganjoor 41,207
  20. 20
    در تماشایی‌که باید صد مژه بالا شکست / خواب غفلت چون نگه مارا به چشم‌ما شکست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اشکست
    شناسه
    bayt 7,471 · ganjoor 41,735
  21. 21
    وهم آینهٔ خلق به زنگارگرفته‌ست / گر چشم‌گشایی مژه‌ات پیش نظر نیست
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رنیست
    شناسه
    bayt 8,566 · ganjoor 41,841
  22. 22
    اینقدر وهم ز آغوش نگه می‌بالد / دیده هرگه مژه آورد به هم عالم نیست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    منیست
    شناسه
    bayt 8,775 · ganjoor 41,859
  23. 23
    گر بی‌تو نگه را به تماشا هوس افتاد / بر هرچه گشودم مژه در دیده خس افتاد
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    سافتاد
    شناسه
    bayt 10,471 · ganjoor 42,006
  24. 24
    گهی چون طفل اشک‌من درآغوش نگه غلتد / گهی چون سبزهٔ ‌مژگان به ‌دامان نظر پیچد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رپیچد
    شناسه
    bayt 10,694 · ganjoor 42,025
  25. 25
    ز عالم چشم اگر بستی به منزلگاه راحت رو / نگه در لغزش مژگان ره خوابیده‌ای دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدهایدارد
    شناسه
    bayt 11,910 · ganjoor 42,133
  26. 26
    دست ترحم‌کیست مژگان بیدل ما / بر هرکه چشم واشد پیش از نگه دعا کرد
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    اکرد
    شناسه
    bayt 12,424 · ganjoor 42,178
  27. 27
    جهان را اعتباری هست تا نیرنگ مشتاقی / چو چشم آید به هم‌، ناچار مژگان از نظر ریزد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رریزد
    شناسه
    bayt 13,119 · ganjoor 42,240
  28. 28
    بیا که بی‌توام امشب به جنبش مژه‌ها / نگه ز دیده چوگرد ازکتاب می‌ریزد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابمیریزد
    شناسه
    bayt 13,172 · ganjoor 42,245
  29. 29
    پیش قاتل شرم دار از دیدهٔ قربانیان / تا نگه باقی‌ست مژگان در مقابل برمدار
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لبرمدار
    شناسه
    bayt 19,135 · ganjoor 43,738
  30. 30
    تا گل کند نگاه به مژگان تنیده است / از زلفِ کیست اینقدرم تاب در نظر
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابدرنظر
    شناسه
    bayt 19,312 · ganjoor 43,754

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه