دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2420

گر به این ساز است دور از وصل جانان زیستن

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه انزیستنردیف زیستندشواری نسبتاً آسان

زنده‌ام من هم به آن ننگی که نتوان زیستن

انفعالم می‌کشد از سخت جانی‌ها مپرس

کاش باشد بی‌رخت چون مرگم آسان زیستن

موج گوهر نیستم زندانی خویشم چرا

سر به جیبم خاک کرد این پا به دامان زیستن

چشم زخم خودنمایی را نمی‌باشد علاج

ای شرر باید همان در سنگ پنهان زیستن

از وطن دوری و غربت هم گوارای تو نیست

چند خواهی اینچنین ای خانه ویران زیستن

یک دو دم کم نیست خجلت‌مایگی‌های نفس

چون سحر زین بیش نتوان سست‌پیمان زیستن

هم چو شمع از عشرت این انجمن غافل مباش

گل به سر می‌خواهد آتش در گریبان زیستن

سرگذشت عالم آیینه از دیدار پرس

جلوه غافل نیست از اسباب حیران زیستن

کسوت مرگم نقاب غفلت دیدار نیست

در کفن دارد نگاه پیر کنعان زیستن

نعمت الوان دنیا نیست در خورد تمیز

بی‌خس جاوید باید جوع دندان زیستن

گر قناعت قطره آبی چون گهر سامان کند

می‌توان صد سال بی‌اندیشهٔ نان زیستن

خواجه کاری کن که درگیرد چراغ شهرتت

حیف دنیا دار و پنهان‌تر ز شیطان زیستن

سر به پای یکدگر چون سبحه باید بود و بس

اینقدر می‌خواهد آیین مسلمان زیستن

ما وطن آوارگان را غربتی در کار نیست

موج ناچار است در بحر از پریشان زیستن

بزم امکانست بیدل غافل از مردن مباش

خضر اگر باشی در اینجا نیست امکان زیستن

مفاهیمِ این غزل

موج / دریا غفلت / خواب سر / سودا عدم/هستی آتش / شمع نفس / دم

تلمیحاتِ این غزل

کنعان خضر ابلیس

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
خانه: سرپناهِ زیست؛ نمادِ دل، تن یا قفسِ هستی.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.

غزل‌های مرتبط

غزل 2592
نمی‌گویم قیامت جوش ز غزل 2210
تیغ آهی بر صف اندوه غزل 1562
جوهر تمکین مرد از لا غزل 1243
بار ما عمری‌ست دوش چ غزل 2037
دوش گستاخ به نظارهٔ غزل 1038
بهار عیش امکان رنگ و

خوانش و منبع در گنجور ↗