→ دیوانِ بیدل دهلوی

رنگ / بی‌رنگی

2,815 بیت · 2,864 مصراع · 1,659 غزل

تعریف

rang-birangi

رنگ و بی‌رنگی قطبِ هستی‌شناختیِ دیوانِ بیدل را می‌سازند: رنگْ نامِ بیدلی «تعین» است — هر ظهور، هر صورت، هر حال — و بی‌رنگی نامِ آن اصلِ بی‌تعینی که رنگ‌ها از آن برمی‌خیزند و به آن بازمی‌گردند. در پیکرهٔ غزلیات (2,828 غزل، 33,047 بیت)، خانوادهٔ واژگانیِ رنگ/بی‌رنگی در 2,864 مصراع و 2,815 بیت آمده است و 1,659 غزل — نزدیک به 58.7 % کلِ دیوان — دست‌کم یک بار آن را به کار می‌گیرند؛ پربسامدترین خانوادهٔ مفهومیِ دیوان پس از (و هم‌دوشِ) آیینه.

این دوگانه میراثِ مولاناست («چون که بی‌رنگی اسیرِ رنگ شد…»)، اما بیدل آن را به دستگاهِ کاملِ خود بدل می‌کند. در این خوانش سه حکمِ بنیادی در کار است. نخست، رنگْ جلوهٔ بی‌رنگی است، نه ضدِ آن: «جلوه بی‌رنگی و نظاره تماشاییِ رنگ» — قدیمی است که جدید می‌نماید؛ «رنگی از گلزارِ بی‌رنگی برون جوشیده‌ایم». جهانِ رنگارنگ دروغ نیست؛ شوخیِ همان حسنِ بی‌رنگ است: «حسنِ بی‌رنگی که عالمِ صورت نیرنگِ اوست». دوم، رنگ ذاتا ناپایدار است: فرمولِ امضاییِ «شکستِ رنگ» — پریدنِ رنگ از چهره، ریختنِ رنگ از گل — قانونِ عامِ امکان می‌شود: «بهارِ حادثه یکسر شکستنِ رنگ است». و این شکست برای بیدل نه مصیبت، که رخنهٔ حقیقت است: «تراوش می‌کند حق از شکستِ رنگِ باطل‌ها» و «عرضِ فنای ما نبود جز شکستِ رنگ». خویشاوندانِ این فرمول — «گردشِ رنگ»، «قافلهٔ رنگ»، «پروازِ رنگ» — همگی حرکتِ بی‌وقفهٔ تعینات به سوی محو را تصویر می‌کنند. سوم، بی‌رنگی مقصدِ سلوک است: «بی‌رنگ شو که آینه بسیار نازک است»؛ دل «تخمِ بی‌رنگی» است و آخرِ کارِ من و مایِ جهان، بی‌رنگی‌ست. اما بیدل ساده‌انگاری را هم نمی‌پذیرد: «ذوقِ بی‌رنگی برونِ رنگ نتوان یافتن» — راهِ بی‌رنگی از درونِ رنگ می‌گذرد، چنان‌که محوِ لیلی باید شد تا از گردِ محمل گذشت.

تمایزِ بیدل از سنتِ پیشین در همین تنشِ نگاه‌داشته است: او نه رنگ را به نفعِ بی‌رنگی حذف می‌کند و نه در کثرتِ رنگ می‌ماند؛ فرمولِ نهاییِ او خطاب به سالک این است: «نوبهارت حضورِ بی‌رنگی‌ست / رنگ‌ها بشکن و گلستان باش» — شکستنِ رنگ، خود، گلستان‌شدن است؛ فقرِ تعین، عینِ بهار.

شواهد

32 بیت
  1. 1
    جلوه بیرنگی و نظاره تماشایی رنگ / چمن‌آراست قدیمی که جدید است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یداستاینجا
    شناسه
    bayt 156 · ganjoor 40,646
  2. 2
    رنگها دارد بهار عالم بیرنگ عشق / حسن اگر خوا‌هد دویی آیینه هم داریم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    مداریمما
    شناسه
    bayt 2,532 · ganjoor 40,859
  3. 3
    خیال مایل بی‌رنگی و جهان همه رنگ / چو غنچه محو دلم بوی آشنا اینجاست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ااینجاست
    شناسه
    bayt 5,181 · ganjoor 41,092
  4. 4
    جهان توفان رنگ و دل همان مشتاق بیرنگی‌ / چه سازد جلوه با آیینهٔ مشکل‌پسند ما
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ندما
    شناسه
    bayt 2,116 · ganjoor 40,822
  5. 5
    رنگی ازگلزار بیرنگی برون جوشیده‌ایم / از خرابات پری می می‌کشد مینای ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ایما
    شناسه
    bayt 2,849 · ganjoor 40,888
  6. 6
    حسن بیرنگی‌که عالم صورت نیرنگ اوست / عرض تمثال‌که دارد باور اندر آینه
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    راندراینه
    شناسه
    bayt 30,090 · ganjoor 44,696
  7. 7
    وحدت به هیچ جلوه مقابل نمی‌شود / بی‌رنگ شو که آینه بسیار نازک است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارنازکاست
    شناسه
    bayt 5,727 · ganjoor 41,141
  8. 8
    از تماشاگه حیرت نتوان غافل بود / بزم بی‌رنگی آیینه سراپا رنگ است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگاست
    شناسه
    bayt 5,753 · ganjoor 41,144
  9. 9
    تا جلوهٔ بیرنگ تو بر قلب صور زد / تمثال ‌گرفت آینه در دست‌ و به در زد
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رزد
    شناسه
    bayt 12,938 · ganjoor 42,224
  10. 10
    دو عالم خوب و زشت از صافی دل کرده‌ایم انشا / قیامت می‌شود آیینه چون بیرنگ می‌گردد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نگمیگردد
    شناسه
    bayt 10,925 · ganjoor 42,045
  11. 11
    آخرکار من و مای جهان بیرنگی‌ست / می‌گدازد این‌عرض چندان‌که جوهر می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رمیشود
    شناسه
    bayt 17,817 · ganjoor 43,623
  12. 12
    ذوق بیرنگی برون رنگ نتوان یافتن / محو لیلی باش و چشم از گرد محمل برمدار
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لبرمدار
    شناسه
    bayt 19,132 · ganjoor 43,738
  13. 13
    گشود از نفی خویشم پردهٔ اثبات بی‌رنگی / پری در جلوه آمد تا شکست شیشه نالیدم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدم
    شناسه
    bayt 24,186 · ganjoor 44,184
  14. 14
    ز بیرنگی به رنگ آورد افسون دویی ما را / به ذوق آیینه‌سازی تنزل می‌کند شبنم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لمیکندشبنم
    شناسه
    bayt 25,910 · ganjoor 44,336
  15. 15
    دل است آن تخم بی‌رنگی‌ که بهر جستجوی او / جگر سوراخ سوراخ است‌ نه غربال‌ گردون را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونرا
    شناسه
    bayt 1,571 · ganjoor 40,773
  16. 16
    رمز بی‌رنگی ما فاش شد از شوخی رنگ / شیشه آورد برون آنچه پری پنهان داشت
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انداشت
    شناسه
    bayt 9,449 · ganjoor 41,917
  17. 17
    خیال عالم بی‌رنگ رنگ‌ها دارد / کدام نقش‌ که تصویر بال عنقا نیست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انیست
    شناسه
    bayt 8,439 · ganjoor 41,831
  18. 18
    هر چه دارد خانهٔ آیینه بیرنگ است و بس / محو افسون دلم‌، تمثال کو، حیرت‌ کدام
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ام
    شناسه
    bayt 22,414 · ganjoor 44,025
  19. 19
    عرض فنای ما نبود جز شکستِ رنگ / چون شعله برِ گریز ندارد خزانِ ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,701 · ganjoor 40,874
  20. 20
    خزان گلشن امکان بهار واجبی دارد / تراوش می‌‌کند حق از شکست رنگ باطل‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لها
    شناسه
    bayt 3,290 · ganjoor 40,928
  21. 21
    به هستی از اثر نیستی مشو غافل / بهار حادثه یکسر شکستن رنگ است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاست
    شناسه
    bayt 5,766 · ganjoor 41,145
  22. 22
    تأمل تا چه در گوش افکنَد پیمانهٔ ما را / نوایی هست درخاطر شکست رنگ مینا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 415 · ganjoor 40,668
  23. 23
    با شکست رنگ بیدل‌کرده‌ام جولان عجز / رفتن از خویشم قدم در هیچ جا ننهاده است
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ادهاست
    شناسه
    bayt 6,575 · ganjoor 41,214
  24. 24
    شوق دل همسفر قافلهٔ بیهوشی‌ست / قدم راهروان گردش رنگ است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاستاینجا
    شناسه
    bayt 193 · ganjoor 40,649
  25. 25
    دلی پرداخت از بی‌پردگیها ساز بیرنگی / بهار آیینه دارد در شکست رنگ فانوسی
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    وسی
    شناسه
    bayt 31,089 · ganjoor 44,789
  26. 26
    آیینهٔ نازت همه دم جلوه بهارست / ای رنگ نگردانده تو بیرنگ نگردی
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    نگنگردی
    شناسه
    bayt 30,620 · ganjoor 44,746
  27. 27
    دل ز نیرنگ تو خون شد، خرد آشفت و جنون شد / ای جهان شوخی رنگ تو، تو بیرنگ چرایی
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلاتن (رمل مثمن مخبون)
    قافیه
    ایی
    شناسه
    bayt 31,980 · ganjoor 44,866
  28. 28
    نه فلک آغوش شوق انتظار آماده است / کای نهال باغ بی‌رنگی زآب وگل برآ
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لبرا
    شناسه
    bayt 694 · ganjoor 40,696
  29. 29
    سواد نسخهٔ تحقیق بیدل دقتی دارد / دو عالم جلوه باید خواندن و بیرنگ فهمیدن
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدن
    شناسه
    bayt 28,392 · ganjoor 44,546
  30. 30
    عشق‌ اینجا محیط بیرنگی‌ست / ششجهت در میانه‌ایم همه
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    انهایمهمه
    شناسه
    bayt 30,008 · ganjoor 44,690
  31. 31
    شوقِ ما با وجودِ بی‌رنگی / تا به رنگ آشناست گلزاریم
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    ناموجود
    شناسه
    bayt 32,351 · ganjoor 71,034
  32. 32
    نوبهارت حضورِ بی‌رنگی‌ست / رنگ‌ها بشکن و گلستان باش
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    ناموجود
    شناسه
    bayt 32,931 · ganjoor 71,034

مفاهیمِ هم‌نشین

پیوند با قرآن

فرضیهٔ لنزی
Q.FANA · Q55:26 · Q55:27 · Q28:88

شکستِ رنگ = قانونِ فناییِ تعینات؛ حسنِ بی‌رنگ باقی می‌ماند

Q.FITRA · Q2:138 · Q30:30

صبغة الله — رنگِ الهیِ بنیادین در برابرِ رنگ‌های عارضی

Q.AYAH · Q30:22 · Q35:27 · Q35:28

اختلافِ الوان به‌مثابه آیات؛ کثرتِ رنگ نشانهٔ وحدتِ بی‌رنگ

Q.TAWHID · Q112:1

بی‌رنگی به‌مثابه نامِ سلبیِ احدیت

هم‌خانوادهٔ این واژه