دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2680

توبا این پنجهٔ نازک چه لازم رنگها بندی

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه ابندیردیف بندیدشواری درآمدنی

بپوشی بهله و بر بهله می‌باید حنا بندی

سراپایت چوگل غیر از شکفتن بر نمی‌دارد

تبسم زیر لب دزدی کز او بند قبا بندی

غبارم تا کند یاد خرامت رنگ می‌بازم

که می‌ترسم قیامت بر من بی‌دست و پا بندی

درین محفل چه دارد سعیت از آیینه پردازی

جز این کز تهمت تمثال خجلت بر صفا بندی

به شوخی حق مضمون ادب نتوان ادا کردن

عرق کن نقطهٔ نظمی که در وصف حنا بندی

شرارکاغذ ما رنگ تصویری دگر دارد

به لوح امتیاز آتش زنی تا نقش ما بندی

درین صحرا عنان سیل بی پروا که می‌گیرد

سر تسلیم افتد پیش تا راه قضا بندی

به عرض نارساییها چه طاقت چنگ این بزمم

خمیدن می‌کشم هر چند بر دوشم صدا بندی

به این طالع چه امکانست یابم بار اقبالی

مگر از استخوانم نامه بر بال هما بندی

به گردونت نخواهد برد سعی پوچ بالیدن

چو نی چند از سبکمغزی کمرها بر هوا بندی

دل از ساز تعلق عاقبت بر کندنی دارد

گشاد آسان شود گر اندکی این عقده وا بندی

وفا سررشتهٔ تسخیر می‌خواهد رسا بیدل

به آیینی‌که هرکس راگرفتی دست، پا بندی

مفاهیمِ این غزل

رنگ / بی‌رنگی پا / قدم / راه آیینه دست / کف لب / تبسم تعلق / اسباب

تلمیحاتِ این غزل

هما

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
راه: مسیرِ رفتن؛ نمادِ طریقتِ سلوک و سفرِ معنوی.
عرض: ویژگی ناپایدار شیء؛ در برابر جوهر و ذات.
یاد: به‌خاطرآوردن؛ حضورِ معشوق در دل و ذکرِ پیوسته.
شوخی: چالاکی و دلربایی؛ طنّازی و جلوه‌گریِ پرشورِ معشوق.

غزل‌های مرتبط

غزل 955
ادب سازیم بر ما کیست غزل 2014
چو گوهر آخر از تجرید غزل 1690
نمی‌گویم به گردون سی غزل 12
پل و زورق نمی‌خواهد غزل 1082
امروز بعد عمری دلدار غزل 1787
گزند زندگانی در کفن

خوانش و منبع در گنجور ↗