→ دیوانِ بیدل دهلوی

آیینه

2,857 بیت · 2,879 مصراع · 1,647 غزل

تعریف

aineh

آیینه گرانیگاهِ منظومهٔ تصویریِ بیدل است؛ پربسامدترین تصویر دیوان و کلیدِ هستی‌شناسیِ او. در پیکرهٔ غزلیات (2,828 غزل، 33,047 بیت)، صورت‌های «آیینه/آینه» در 2,879 مصراع و 2,857 بیت آمده‌اند و 1,647 غزل — یعنی نزدیک به 58 % کلِ دیوان — دست‌کم یک بار این تصویر را به کار می‌گیرند. چنین بسامدی نشان می‌دهد که آیینه برای بیدل آرایه نیست؛ دستگاهِ فکری است.

در این خوانش، آیینه سه کارِ هم‌زمان می‌کند. نخست، مدلِ آفرینش است: هستی آیینه‌ای است که «صُنعِ یکتا» بر خاک زده تا «کیفیتِ ما» — و در ما، کیفیتِ خود — را وانماید (غزل 1، بیت آغازین دیوان). جهان در این تصویر نه جوهری مستقل، که سطحِ بازتاب است: «آیینه‌خانه بود تماشاگهِ ظهور». دوم، مدلِ معرفت است: شناختنْ مقابل‌شدن است و دیدنِ هر چیز، در نهایت، دیدنِ خود در اوست — «تا چشم گشودیم به خویش آینه دیدیم». غایتِ این معرفت نه تصویرِ روشن‌تر، که حیرت است: آیینه هرچه صاف‌تر، خیره‌تر؛ و «حیرتِ آیینه» — ترکیبِ امضاییِ بیدل — همان لحظه‌ای است که بازتاب از تمثال تهی می‌شود و فقط نگاهِ مات می‌ماند. سوم، مدلِ سلوک است: نسبتِ زنگار و صیقل، روایتِ بیدلی تهذیب است. آیینهٔ فلزیِ سدهٔ یازدهم زنگ می‌زند و جلا می‌خواهد؛ «زنگِ نفس» آن را تیره می‌کند و صیقلِ ریاضت صفایش می‌دهد — اما پایانِ راه نه تصویرِ کامل، که بی‌تمثالی است: آیینهٔ تمام‌صیقل دیگر «چیزی» نشان نمی‌دهد؛ خودِ ظهور می‌شود.

ویژگیِ متمایزِ آیینهٔ بیدل نسبت به سنتِ پیش از او (آیینهٔ جام جم، آیینهٔ اسکندر، آیینهٔ دلِ عطار و مولانا) این است که دووجهیِ آن به نهایت رسیده است: آیینه هم‌زمان حجاب و تجلی است. عکسْ «تهمتی است که بر آیینه بسته‌اند» — کثرتْ اتهامی است بر وحدت — و در همان حال، بی‌آیینه هیچ جلوه‌ای ممکن نیست: «اگر خواهی نگردی جلوه‌گر، آیینه کن ما را». انسان در این منظومه آیینهٔ خودِ حق است و حق، تماشاگرِ خویش در او: «می‌روم جایی که خود را او تماشا می‌کنم». از این رو آیینه نقطه‌ای است که در آن خداشناسی، خودشناسی و زیبایی‌شناسیِ بیدل یک چیز می‌شوند.

شواهد

32 بیت
  1. 1
    آیینه بر خاک زد صُنعِ یکتا / تا وانمودند کیفیتِ ما
    وزن
    مستفعلن فع مستفعلن فع (متقارب مثمن اثلم)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 1 · ganjoor 40,633
  2. 2
    به اولین جلوه‌ات ز دل‌ها رمید صبر و گداخت طاقت / کجاست آیینه تا بگیرد غبارِ حیرت درین تماشا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 22 · ganjoor 40,634
  3. 3
    تا چشم‌گشودیم به خویش آینه دیدیم / دریاب‌که تعبیر چه خواب است دل ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اباستدلما
    شناسه
    bayt 2,396 · ganjoor 40,847
  4. 4
    حیرت آیینه‌ام بیدل تماشا کردنی‌ست / ناز صیقل دارم از پامالی تمثال‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    الها
    شناسه
    bayt 3,305 · ganjoor 40,929
  5. 5
    صورت وهم به هستی متهم داریم ما / چون حباب آیینه بر طاق عدم داریم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    مداریمما
    شناسه
    bayt 2,525 · ganjoor 40,859
  6. 6
    به غیر از نیستی، لوح عدم نقشی نمی‌بندد / اگر خواهی نگردی جلوه‌گر، آیینه کن ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 372 · ganjoor 40,664
  7. 7
    بیهوده نباید چو شرر چشم گشودن / گرد عدم است آینهٔ پیش و پس اینجا
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ساینجا
    شناسه
    bayt 247 · ganjoor 40,654
  8. 8
    بی‌وجود ما همین هستی عدم خواهد شدن / تا درتن آیینه پیداییم عالم عالم است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ماست
    شناسه
    bayt 5,937 · ganjoor 41,159
  9. 9
    بساط حیرت آیینه داریم / جبین عجز فرش خانهٔ ماست
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,806 · ganjoor 41,062
  10. 10
    به حکم عجز نکردیم اقتباس تعین / همین مقابل مور و مگس شد آینهٔ ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    سشداینهٔما
    شناسه
    bayt 2,815 · ganjoor 40,885
  11. 11
    فغان‌که بوی حضوری نبردکوشش فطرت / چوصبح طعمهٔ زنگ نفس شد آینهٔ ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    سشداینهٔما
    شناسه
    bayt 2,817 · ganjoor 40,885
  12. 12
    نزاکتی‌ست در آیینه‌خانهٔ هستی / که چون حباب هوای نظر نمی‌تابد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رنمیتابد
    شناسه
    bayt 10,585 · ganjoor 42,015
  13. 13
    آیینه‌خانه بود تماشاگه ظهور / سیر بهارِ رنگ، به خویشم دچار برد
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اربرد
    شناسه
    bayt 12,197 · ganjoor 42,159
  14. 14
    صافی وحدت مکدرگشت‌کثرت جلوه‌کرد / موج شد تمثال تا آیینهٔ دریا شکست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اشکست
    شناسه
    bayt 7,462 · ganjoor 41,734
  15. 15
    حیرتی دادم خبر از پردهٔ زنگار جسم / شاید این آیینه دل باشد مصفاکردنی‌ست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اکردنیست
    شناسه
    bayt 8,547 · ganjoor 41,839
  16. 16
    دل است آینه‌دار غبار ما و منت / وگرنه عرض نهانی‌ست آشکار نفس
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارنفس
    شناسه
    bayt 20,018 · ganjoor 43,816
  17. 17
    وحدتسرای دل نشود جلوه‌گا‌ه غیر / عکس است تهمتی‌ که بر آیینه بسته‌اند
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینهبستهاند
    شناسه
    bayt 15,068 · ganjoor 42,412
  18. 18
    حق است آیینه‌دار جوهر احکام تنزیهت / برآوردی زدل زنگار باطل هر چه خواهی کن
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اهیکن
    شناسه
    bayt 28,692 · ganjoor 44,572
  19. 19
    عدم آیینهٔ تمثال ما و من نمی‌باشد / فضولی ‌کردم و زنگار تهمت بر صفا بستم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ابستم
    شناسه
    bayt 23,053 · ganjoor 44,082
  20. 20
    حیرتم بیدل سفارشنامهٔ آیینه است / می‌روم جایی که خود را او تماشا می‌کنم
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امیکنم
    شناسه
    bayt 26,046 · ganjoor 44,347
  21. 21
    عالم نسیان تماشاخانهٔ یکتایی است / عکس بود آن جلوه تا آیینه‌ام در یاد بود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادبود
    شناسه
    bayt 16,954 · ganjoor 43,548
  22. 22
    زبان حیرت آیینه این نوا دارد / که ای جنون زده خود را ز ما چه می‌جویی
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اچهمیجویی
    شناسه
    bayt 32,321 · ganjoor 44,894
  23. 23
    که در این محفلِ جنون آهنگ / حیرت آیینه می‌کند زنجیر
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    ناموجود
    شناسه
    bayt 32,739 · ganjoor 71,034
  24. 24
    غبار هر ذرّه می‌فروشد به حیرت آیینهٔ تپیدن / رم غزالان این بیابان پی نگاهِ که می‌خرامد
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    اهکهمیخرامد
    شناسه
    bayt 14,670 · ganjoor 42,378
  25. 25
    حیرت آیینه‌دارِ جلوه‌ی توست / شمعِ تحقیقی و لگن این است
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    ناموجود
    شناسه
    bayt 32,986 · ganjoor 71,034
  26. 26
    لب جویی‌ که از عکس تو پردازی‌ست آبش را / نفس در حیرت آیینه می‌بالد حبابش را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ابشرا
    شناسه
    bayt 993 · ganjoor 40,723
  27. 27
    بیدل از حیرت آیینهٔ ما هیچ مپرس / نشئهٔ جوهر تحقیق اثرها دارد
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ادارد
    شناسه
    bayt 11,210 · ganjoor 42,070
  28. 28
    سواد نسخهٔ دیدار اگر روشن توان کردن / به آب حیرت آیینه باشد شست دفترها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,168 · ganjoor 40,917
  29. 29
    در چارسوی دهر گذر کرد خیالت / لبریز شد از حیرت آیینه دکان‌ها
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انها
    شناسه
    bayt 3,368 · ganjoor 40,935
  30. 30
    با زمین چون سایه همواریم‌ و از خود می‌رویم / حیرت آیینهٔ ما هم تسلی دشمن است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ناست
    شناسه
    bayt 6,118 · ganjoor 41,175
  31. 31
    مکش ای جلوه ز دل یک دونفس دامن ناز / که هنوز آینه تمثال تو نشناخته است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اختهاست
    شناسه
    bayt 6,432 · ganjoor 41,202
  32. 32
    ما سبکروحان ز نیرنگ تعلق فارغیم / عکس ما را حیرت آیینه بال و پر شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رشود
    شناسه
    bayt 17,589 · ganjoor 43,604

مفاهیمِ هم‌نشین

پیوند با قرآن

فرضیهٔ لنزی
Q.QALB · Q83:14 · Q26:89 · Q22:46
Q.FANA · Q55:26 · Q55:27
Q.AYAH · Q41:53
Q.TAWHID · Q112:1

هم‌خانوادهٔ این واژه