→ دیوانِ بیدل دهلوی

لب / تبسم

1,432 بیت · 1,488 مصراع · 1,024 غزل

تعریف

lab-tabassom

لب / تبسم در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با لب، تبسم، خنده شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن دهان، بوسه، غنچه است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: مرز سخن، گشایش و جلوه ظریف. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1488 مصراع، 1432 بیت و 1024 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: لب (611)، غنچه (446)، خنده (234)، تبسم (175)، دهان (65)، بوسه (27). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    تبسم که به خون بهار تیغ کشید / که خنده بر لب‌گل نیم بسمل افتادست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    لافتادست
    شناسه
    bayt 7,209 · ganjoor 41,712
  2. 2
    ز افراط هوس ترسم بضاعت گم کنی بیدل / تبسم وقف لب کن گو معاش خنده تنگ افتد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نگافتد
    شناسه
    bayt 10,601 · ganjoor 42,016
  3. 3
    به اندک شوخیی بنیاد تمکین‌کنده می‌گردد / حیا تا لب گشود از هم تبسم خنده می‌گردد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ندهمیگردد
    شناسه
    bayt 10,930 · ganjoor 42,046
  4. 4
    به جام خندهٔ‌گل مست عشرتی بیدل / نرفته‌ای به خیال تبسم لب‌گور
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ور
    شناسه
    bayt 19,395 · ganjoor 43,761
  5. 5
    از خجالت در لب‌ گل خنده شبنم می‌شود / با تبسم آشنا گر سازد آن ‌گلفام فم
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    م
    شناسه
    bayt 22,344 · ganjoor 44,020
  6. 6
    تا تبسم با لب‌ گلشن ‌فریبت آشناست / از خجالت غنچه را پیراهن خوبی قباست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 5,013 · ganjoor 41,078
  7. 7
    غنچهٔ راز ازل نیم تبسم پرداخت / پردهٔ غیر هجوم لب غماز نماند
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ازنماند
    شناسه
    bayt 14,895 · ganjoor 42,396
  8. 8
    رنگ گل ‌را ترجمان ‌گر غنچه ‌باشد خوش اداست / خنده‌ها چون باده باید از لب مینا زنید
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازنید
    شناسه
    bayt 18,616 · ganjoor 43,694
  9. 9
    تبسم ریز صبحی رفت از گلشن‌ که تا محشر / به هر سو غنچه‌ها لب می‌کند از حسرت بوسش
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    وسش
    شناسه
    bayt 20,520 · ganjoor 43,859
  10. 10
    گر تبسم زین ادا چیند بساط غنچه‌اش / می‌درد منقار بلبل خندهٔ سرشار گل
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارگل
    شناسه
    bayt 22,240 · ganjoor 44,011
  11. 11
    دل اگر غنچه صفت بوی نشاطی می‌داشت / صد تبسم ز لب چین جبین می‌کردم
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ینمیکردم
    شناسه
    bayt 23,766 · ganjoor 44,146
  12. 12
    سحاب‌ کشت ما صد ره شکافد چشم‌ گریانش / که‌ گندم، یک تبسم با لب خندان شود پیدا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشودپیدا
    شناسه
    bayt 308 · ganjoor 40,659
  13. 13
    تبسم از لب او خط کشید آخر به خون من / نپوشید از نزاکت پردهٔ این لفظ مضمون را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونرا
    شناسه
    bayt 1,557 · ganjoor 40,772
  14. 14
    کله چه فتنه شکسته‌ای‌ که ز حرف تیغ تبسمت / به سحر رسانده دماغ‌ گل‌ لب زخم خنده‌فروش ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    وشما
    شناسه
    bayt 2,337 · ganjoor 40,842
  15. 15
    زبان ناله ببستیم زین ادب‌که مباد / تبسم توکشد ننگ لب‌گزیدن ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نما
    شناسه
    bayt 2,617 · ganjoor 40,867
  16. 16
    می‌کشد جلوة لعل تو به‌کیفیت می / آب حسرت ز لب خنده‌فروش مینا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    وشمینا
    شناسه
    bayt 2,982 · ganjoor 40,901
  17. 17
    همیشه سنگدلان‌اند نامدار طرب / ز خنده نقش نگین را به هم نیاید لب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ب
    شناسه
    bayt 3,716 · ganjoor 40,968
  18. 18
    ای لعل یار ضبط تبسم مروت است / تا نشکنی به خنده نمکدان آفتاب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انافتاب
    شناسه
    bayt 3,983 · ganjoor 40,989
  19. 19
    یا رب چه سحر کرد تغافل که یار را / در لب‌شکست‌خنده به‌ابرو اشاره سوخت
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارهسوخت
    شناسه
    bayt 4,505 · ganjoor 41,036
  20. 20
    لبی‌که خنده در او خون شود لب میناست / رگی‌که نیش به دل می‌زند رگ سازست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ازست
    شناسه
    bayt 7,386 · ganjoor 41,727
  21. 21
    نیست هرکس محرم وضع ادبگاه جمال / بر تبسم کرد شوخی خط برون لب نشست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    بنشست
    شناسه
    bayt 7,448 · ganjoor 41,733
  22. 22
    دلگیرتر از منت مرهم نتوان زیست / زخمی‌که‌ لب ‌از خنده‌ ندزدید طرب داشت
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    بداشت
    شناسه
    bayt 9,259 · ganjoor 41,900
  23. 23
    اگر اهل جود وکرامتی بگشاکفی به شکفتنی / که سحر طواف چمن‌کند ز تبسم لب سایلت
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    لت
    شناسه
    bayt 9,953 · ganjoor 41,959
  24. 24
    در لاف حلقه ر‌با مزن به ترانه‌های بیان‌کج / که مباد خنده‌نما شود لب دعویت ز زبان‌ کج
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    انکج
    شناسه
    bayt 10,155 · ganjoor 41,979
  25. 25
    تبسم‌ گل زخم جگر نمک دارد / قیامتی است نهان در نقاب خندهٔ صبح
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابخندهٔصبح
    شناسه
    bayt 10,304 · ganjoor 41,992
  26. 26
    گلهای آن تبسم باغ فلک ندارد / صد صبح اگر بخندد یک لب نمک ندارد
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    کندارد
    شناسه
    bayt 11,634 · ganjoor 42,111
  27. 27
    لب شوخی که جوش خضر دارد خط مشکینش / چو آید در تبسم با مسیحا گفتگو دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    گودارد
    شناسه
    bayt 11,816 · ganjoor 42,125
  28. 28
    چه شوکت است ادبگاه حسن را که تبسم / ببوسد از لب موج‌گهر دهانش و لرزد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    انشولرزد
    شناسه
    bayt 12,967 · ganjoor 42,226
  29. 29
    زان لب خندان به خاکم آرزوها خفته است / چون سحر خواهد غبار من تبسم زار شد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارشد
    شناسه
    bayt 14,096 · ganjoor 42,325
  30. 30
    فرصت نازگلم پر بیدماغ رنگ و بوست / خنده بر لب در دکان گلفروشم دید‌ه اند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وشمدیدهاند
    شناسه
    bayt 15,380 · ganjoor 42,439

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه