→ دیوانِ بیدل دهلوی

دست / کف

1,859 بیت · 1,901 مصراع · 1,239 غزل

تعریف

dast-kaf

دست / کف در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با دست، کف شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن آغوش، دامان، گرفتن است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: قدرت، بخشش، تهی‌دستی و پذیرش. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1901 مصراع، 1859 بیت و 1239 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: دست (1036)، کف (344)، آغوش (279)، دامان (278)، گرفتن (28). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    به دست طاقت اگر اختیار گیرا نیست / عصا ز کف مفکن دست ناتوانان گیر
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انگیر
    شناسه
    bayt 19,554 · ganjoor 43,776
  2. 2
    داده‌ام از دست دامان گلی کز حسرتش / رنگ‌ گردیده‌‌ست هر گه دست بر هم سوده‌ام
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ودهام
    شناسه
    bayt 22,591 · ganjoor 44,041
  3. 3
    اگر در طبع غیرت ننگ اظهار غرض باشد / کف پا میکند سرکوبی دست دعا اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ااینجا
    شناسه
    bayt 124 · ganjoor 40,643
  4. 4
    ز افسوسی‌که‌دارد عبرت خون شهید من / حنایی می‌کند سودن‌کف دست نگارم را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارمرا
    شناسه
    bayt 1,318 · ganjoor 40,752
  5. 5
    آتش به دامن است کف دست بی‌بران / راحت مجو ز سایهٔ برگ چنار ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,158 · ganjoor 40,826
  6. 6
    نه به دامنی ز حیا رسد نه به دستگاه دعا رسد / چو رسد به نسبت پا رسد کف دست آبله‌دار ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,199 · ganjoor 40,829
  7. 7
    نمی‌رسد کف عشاق جز به نالهٔ دل / که دستِ باده‌ کشان، تا به گردنِ میناست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,911 · ganjoor 41,070
  8. 8
    می‌گزد جوهر آیینه‌ کف دست تهی / باخبر باش‌که افلاس و هنر نزدیک‌است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رنزدیکاست
    شناسه
    bayt 5,743 · ganjoor 41,143
  9. 9
    باید به خون هر دو جهان دست شستنت / مشاطه‌گر حنا به‌کف یار بستن است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اربستناست
    شناسه
    bayt 6,182 · ganjoor 41,181
  10. 10
    آن رنگ‌که می‌داشت دریغ از ورق گل / از دور کف دست تو بوسید و به پا بست
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابست
    شناسه
    bayt 7,090 · ganjoor 41,260
  11. 11
    در غبار حاجت استغنای‌ما محجوب ماند / کف‌گشودن از نظرهاکرد پنهان پشت دست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انپشتدست
    شناسه
    bayt 7,245 · ganjoor 41,715
  12. 12
    به هم آورده دیدم آن‌کف دست / نی‌ام آگه‌، به چنگ او، دل ‌کیست
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    لکیست
    شناسه
    bayt 8,247 · ganjoor 41,814
  13. 13
    دامن خود نیز باید عاقبت از دست داد / کف به هم ساییدن ازطبع پشیمان چاره نیست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انچارهنیست
    شناسه
    bayt 8,999 · ganjoor 41,878
  14. 14
    کف پای حنابند که شورانید خاکم را / که دست قدرت از تخمیر آن بیکار می‌گردد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارمیگردد
    شناسه
    bayt 10,893 · ganjoor 42,042
  15. 15
    کف خاکیم در ما دیگرانداز رسایی‌کو / که دست عجز اگر دارد بلندی در دعا دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ادارد
    شناسه
    bayt 11,126 · ganjoor 42,063
  16. 16
    در این بحر از غنا سامانی وضع صدف مگذر / کف دست طمع بر هم نهادن گوهری دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ریدارد
    شناسه
    bayt 11,941 · ganjoor 42,137
  17. 17
    دست در آستینش‌، دل بردنی نهان داشت / امروزش از کف ناز آن بهله را حنا برد
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    ابرد
    شناسه
    bayt 12,131 · ganjoor 42,154
  18. 18
    گشاد دست‌و دل است انجمن‌طرازی مشرب / کس این قدح به‌کف آستین‌پرست نگیرد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ستنگیرد
    شناسه
    bayt 12,804 · ganjoor 42,212
  19. 19
    ای مست قناعت مگشا کف به دعا هم / تا دست تو خمیازهٔ مخمور نباشد
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ورنباشد
    شناسه
    bayt 13,628 · ganjoor 42,285
  20. 20
    کف دست توانایی به سودنها نمی‌ارزد / مکن کاری که انجامش ندامت‌آفرین باشد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینباشد
    شناسه
    bayt 13,746 · ganjoor 42,294
  21. 21
    سر تسلیم سبک‌مایه به بی‌قدریهاست / جنس ما را به ‌کف دست دکان می‌باشد
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انمیباشد
    شناسه
    bayt 13,942 · ganjoor 42,312
  22. 22
    ندانم دامن زلف که از کف داده‌ام یارب / صدای دست برهم سودنم پر مشک سود آمد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ودامد
    شناسه
    bayt 14,638 · ganjoor 42,375
  23. 23
    کف دست سوده به یکدگر چمن طراوت بیدلی / که ز صد بهار گل اکتفا به همین دو برگ حنا کند
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    اکند
    شناسه
    bayt 16,120 · ganjoor 43,475
  24. 24
    از کف بیمایگان کارگشایی مخواه / دست چو کوتاه شد ناخن پا می‌شود
    وزن
    مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)
    قافیه
    امیشود
    شناسه
    bayt 17,711 · ganjoor 43,615
  25. 25
    نه‌تنها باده از بوس لب او جام می‌گیرد / حنا هم زان‌کف پای نگارین‌گل به دست استش
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ستاستش
    شناسه
    bayt 20,236 · ganjoor 43,835
  26. 26
    کف دست می‌گزد امتحان ز خسیس و همت ما مپرس / که چو سکه هر چه به سر خورد به سر درم زند از طمع
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    مزندازطمع
    شناسه
    bayt 21,361 · ganjoor 43,931
  27. 27
    کشد از مزاج تو تا به کی در فیض تهمت بستگی / زگشاد عقدهٔ دست و دل‌، به درآکلید سحر به‌کف
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ربهکف
    شناسه
    bayt 21,617 · ganjoor 43,955
  28. 28
    مایهٔ ‌ایثار مرد بر کف ‌دست ‌است و بس / کیسهٔ ممسک نه‌ای چند درم در بغل
    وزن
    مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)
    قافیه
    مدربغل
    شناسه
    bayt 22,077 · ganjoor 43,996
  29. 29
    رفت فرصت ز کف اما من حیرت‌زده هم / آنقدر دست ندارم‌که توان سود بهم
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    م
    شناسه
    bayt 22,355 · ganjoor 44,021
  30. 30
    جز ندامت چارهٔ دردسر اسباب نیست / صندل‌انشای ‌کفِ دستِ به‌هم‌ساییده‌ام
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یدهام
    شناسه
    bayt 22,622 · ganjoor 44,044

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه