دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2376

به هرجا رفته‌ام از خویشتن راه تو می‌پویم

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه ویمدشواری میانه

اگر نزدیک اگر دورم غبار آن سر کویم

هوای ناوکی دارم که هرجا گل کند یادش

ببالد استخوان مانند شاخ گل به پهلویم

به مضراب خیالی می‌کند توفان خروش من

زبان رشتهٔ سازم، نمی‌دانم چه می‌گویم

به گردون گر رسم از سجدهٔ شوقت نی‌ام غافل

چو ماه نو جبینی خفته در محراب ابرویم

دوتا شد پیکر و آهی نبالید از مزاج من

نوا در سرمه خوابانیده‌تر از چنگ گیسویم

نشاند آخر وداع فرصتم در خاک نومیدی

غباری از تپش واماندهٔ جولان آهویم

تحیر خون شد از نیرنگ سحرآمیزی الفت

که من تمثال خود می‌بینم و آیینهٔ اویم

به تکلیف بهارم می‌دهی زحمت، نمی‌دانی

به جای گل دل خون گشته‌ای دارم که می‌بویم

تمیز رنگ حالم دقت بسیار می‌خواهد

که من از ناتوانی در نظرها رستن مویم

چو شمعم گر به این رنگست شرم‌ساز پیمایی

عرق گل می‌کنم چندان که رنگ خویش می‌شویم

چو آن مویی که آرد در تصور کلک نقاشش

هنوز از ناتوانی‌ها به پهلو نیست پهلویم

به ضبط خود چه پردازد غبار ناتوان من؟

نسیم کویش از خود رفتنی می‌آورد سویم

چنان محو تماشای گریبان خودم بیدل

که پندارم خیال او سری دارد به زانویم

مفاهیمِ این غزل

گل / بهار غبار / سایه خون / جگر آیینه خیال دنیا-بازی / بازی دنیا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
راه: مسیرِ رفتن؛ نمادِ طریقتِ سلوک و سفرِ معنوی.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
زبان: عضوِ گفتار؛ ابزارِ بیان و گاه حجابِ معنای نهفته.
محو: زدوده و ناپدیدشدن؛ کنایه از فنا و استغراق در حقیقت.

غزل‌های مرتبط

غزل 2378
نه لفظ از پرده می‌جو غزل 2377
فسردن نیست ممکن دست غزل 1517
به نظم عمرکه سر تا س غزل 2688
دوستان این خاکدان چو غزل 286
ای بهار جلوه بس کن ک غزل 120
بس که دارد ناتوانی ن

خوانش و منبع در گنجور ↗