دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2240

ز بس گرد وحشت گرفته است تنگم

وزن فعولن فعولن فعولن فعولن (متقارب مثمن سالم)قافیه نگمدشواری میانه

به یک پا چو شمع ایستاده است رنگم

دلی دارم آزادی امکان ندارد

ز مینا چو دست پری زیر سنگم

نفس دستگاهم مپرس از کدورت

چو آیینه آبیست تکلیف رنگم

چه سازم به افسون فرصت شماری

چو عزم شرر در فشار درنگم

کشم تاکجا خجلت نارسایی

به پا تیشه زن چون سراپای لنگم

ز موهومیم تا به آثار عنقا

تفاوت همین بس که نام است ننگم

به تحقیق ره بردم از وهم هستی

به کیفیت می رسانید بنگم

بهاری کز آن جلوه رنگی ندارد

گلش می‌دهد می به داغ پلنگم

به دریوزهٔ گرد دامان نازش

اگرکف‌گشایم دمد گل ز چنگم

زگیسو نیاید فسون نگاهش

تو از هند مگذر که من در فرنگم

دلم کارگاه چه میناست بیدل

جرس بسته عبرت به دوش ترنگم

مفاهیمِ این غزل

افسون / پری آتش / شمع پا / قدم / راه نفس / دم عنقا / نایابی دست / کف

تلمیحاتِ این غزل

هند عنقا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
داغ: نشان سوختگی یا زخم؛ کنایه از اندوه، عشق و حسرت.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
فرصت: مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.
جلوه: آشکارشدن زیبایی یا حقیقت در صورت دیدنی.
وحشت: هراس و رمیدگی؛ گریزِ دلِ تنها از خلق به‌سوی تنهایی.
امکان: جهان ممکنات؛ هرچه وجودش وابسته و نه ضروری است.
عبرت: پندگرفتن؛ درسِ بیداری از گذرِ روزگار و فنای جهان.
تحقیق: جست‌وجوی حقیقت؛ شناختِ ژرف و یقینیِ معنا در برابرِ تقلید.
نام: نام و آوازه؛ نمادِ اعتبارِ ظاهری در برابرِ گمنامی.

غزل‌های مرتبط

غزل 2236
به اقبال حضورت صد گل غزل 2241
نمی‌دانم هجوم آباد س غزل 2786
بازم به جنون زد هوس غزل 2235
از کجا وهم دو رنگی ب غزل 2108
به باغی که چون صبح خ غزل 1459
غافل شدیم وگشت خروش

خوانش و منبع در گنجور ↗