→ دیوانِ بیدل دهلوی

گل / بهار

3,512 بیت · 4,004 مصراع · 1,890 غزل

تعریف

gol-bahar

گل / بهار در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با گل، غنچه، چمن، باغ، بهار شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن گلشن، نوبهار، خزان، خار، برگ است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: زیبایی شکوفا، ناپایداری بهار و رخ معشوق. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 4004 مصراع، 3512 بیت و 1890 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: گل (1796)، بهار (633)، چمن (546)، غنچه (446)، باغ (362)، برگ (266). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    یک غنچهٔ بیدار ندارد چمن دهر / شاخ‌گل این باغ سراسر رگ خوابست
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابست
    شناسه
    bayt 7,077 · ganjoor 41,259
  2. 2
    ریشهٔ باغ حیا غنچه بهار است امروز / زان تبسم‌که لبت‌کاشت نمکدان‌گل‌کرد
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انگلکرد
    شناسه
    bayt 12,567 · ganjoor 42,191
  3. 3
    باغ ما چمن دارد در زمین خاموشی / غنچه باش و گل می‌چین ‌گل به‌خنده می‌ریزد
    وزن
    فاعلن مفاعیلن فاعلن مفاعیلن (مقتضب مثمن مطوی مقطوع)
    قافیه
    ندهمیریزد
    شناسه
    bayt 13,192 · ganjoor 42,247
  4. 4
    عمری‌ست بهار دل فردوس خیال است / گل تخت چمن بارگه غنچه نشستی
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ستی
    شناسه
    bayt 30,394 · ganjoor 44,725
  5. 5
    دل آرمیده به خون مکش ز فسون رنگ وهوای‌ گل / ستم‌ست غنچهٔ این چمن مژه واکند به صدای‌ گل
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ایگل
    شناسه
    bayt 22,281 · ganjoor 44,015
  6. 6
    بهار راحت از پاس نفس گل می‌کند بیدل / به رنگ گل ندارم زین چمن سررشتهٔ بویی
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ویی
    شناسه
    bayt 32,276 · ganjoor 44,890
  7. 7
    بهار عمر باید در خزان‌کردن تماشایش / گل شمعی ‌که ما داریم در چیدن چمن دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ندارد
    شناسه
    bayt 11,478 · ganjoor 42,094
  8. 8
    به گلشن گر ز پا افتد غبار راه جولانت / بهار از غنچه و گل بالش و بستر برون آرد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ربرونارد
    شناسه
    bayt 12,105 · ganjoor 42,152
  9. 9
    از برگ‌گل درین چمن وحشت آبیار / خواهد پری ز طایر رنگ بهار ماند
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارماند
    شناسه
    bayt 14,821 · ganjoor 42,390
  10. 10
    کف دست سوده به یکدگر چمن طراوت بیدلی / که ز صد بهار گل اکتفا به همین دو برگ حنا کند
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    اکند
    شناسه
    bayt 16,120 · ganjoor 43,475
  11. 11
    از رگ هر برگ‌گل پیداست مضمون بهار / این چمن درکار دارد دیدهٔ باریک بین
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ین
    شناسه
    bayt 29,321 · ganjoor 44,628
  12. 12
    سر و برگ عشرت صد چمن به حضور غنچه نمی‌رسد / تو بهار رونق خلد شو ز همان دلی‌که نخسته‌ای
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ستهای
    شناسه
    bayt 30,170 · ganjoor 44,704
  13. 13
    رنگ دامن چیدن و بوی گل از خود رفتن‌ست / هر کجا گل می‌کند برگ سفر دارد بهار
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رداردبهار
    شناسه
    bayt 19,223 · ganjoor 43,747
  14. 14
    ای بهار جلوه‌ات را شش جهت دربار گل / بی‌ رخت در دیدهٔ من می‌خلد چون خار گل
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارگل
    شناسه
    bayt 22,203 · ganjoor 44,008
  15. 15
    رنگ حنا زطبع چمن موج می‌زند / شسه‌ست گویی آن گل خودرو به باغ پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اغپا
    شناسه
    bayt 86 · ganjoor 40,640
  16. 16
    چون شمع قانعیم به یک داغ از این چمن / گل بر هزار شاخ نبندد بهار ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,165 · ganjoor 40,826
  17. 17
    چمن طبیعت بیدلم ادب آبیار شکفتگی / زده است ساغر رنگ و بو به دماغ غنچه بهار ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,201 · ganjoor 40,829
  18. 18
    بهار بیخودی افسوس گل نکرد زمانی / که رنگ رفته چمن پیکری برآورد از ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ریبراوردازما
    شناسه
    bayt 2,247 · ganjoor 40,833
  19. 19
    رنگها داشت بهارِ من و ما لیک چه سود / گل این باغ نخندید به‌ کام دل ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    امدلما
    شناسه
    bayt 2,407 · ganjoor 40,848
  20. 20
    بوی بهار در قفس غنچه دا‌غ شد / از بس‌که تنگ‌ کرد چمن را فغان ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,662 · ganjoor 40,870
  21. 21
    بر غنچه ستم‌ها رفت تا گل چمن‌آرا شد / از گرد شکست دل رنگی‌ست بر‌ این روها
    وزن
    مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن (هزج مثمن اخرب)
    قافیه
    وها
    شناسه
    bayt 3,491 · ganjoor 40,946
  22. 22
    چمن ز وصل توام مژده میدهد امروز / بهار تا سر کوی تو یک گل‌انداز است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ازاست
    شناسه
    bayt 5,473 · ganjoor 41,116
  23. 23
    ز غنچه خسبی اوراق گل توان دانست / که جای‌خواب فراغت درین چمن تنگ است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاست
    شناسه
    bayt 5,769 · ganjoor 41,145
  24. 24
    غنچهٔ باغ جنون از دل من می‌خندد / داغ چون شبنم گل پنبهٔ مینای من است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ایمناست
    شناسه
    bayt 6,290 · ganjoor 41,190
  25. 25
    هر سو چمن‌آرایی نازی‌ست درین باغ / آیینه به این رنگ گل‌افشان‌که شکسته‌ست
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انکهشکستهست
    شناسه
    bayt 7,871 · ganjoor 41,769
  26. 26
    گر حرف غنچهٔ تو عروج بهار نیست / چندین سحر تبسم گل نردبان کیست
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انکیست
    شناسه
    bayt 8,260 · ganjoor 41,815
  27. 27
    تا غنچه دم زند ز شکفتن بهار رفت / تا ناله گل کند ز جرس کاروان گذشت
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انگذشت
    شناسه
    bayt 9,666 · ganjoor 41,935
  28. 28
    عمری‌ست‌که دررنگ چمن شور شکستی‌ست / کو غنچه‌که‌گل‌گوش شمارد به سرانگشت
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اردبهسرانگشت
    شناسه
    bayt 9,721 · ganjoor 41,939
  29. 29
    صبح از دل چاک‌که دراین باغ سخن رفت / کز جوش گل و لاله قیامت به چمن رفت
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    نرفت
    شناسه
    bayt 9,803 · ganjoor 41,947
  30. 30
    هرکه را با غنچهٔ این باغ‌ کردند آشنا / همچو بوی گل بآه بیکسی پیچید و رفت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یدورفت
    شناسه
    bayt 9,921 · ganjoor 41,957

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه