→ دیوانِ بیدل دهلوی

خون / جگر

1,160 بیت · 1,192 مصراع · 890 غزل

تعریف

khun-jegar

خون / جگر در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با خون، جگر شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن خونین، دل‌خون، بسمل است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: سرخی درد، قربانی و سوختگی درون. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1192 مصراع، 1160 بیت و 890 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: خون (867)، جگر (185)، بسمل (182)، دل‌خون (29)، خونین (11). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    بسمل شوقم و از شرم نگاه قاتل / همچو خون در جگر رنگ تپش‌های من است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ایمناست
    شناسه
    bayt 6,285 · ganjoor 41,190
  2. 2
    این صیدگاه‌کیست‌که از جوش‌کشتگان / بسمل چو رنگ در جگر خون تپیده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یدهاست
    شناسه
    bayt 6,850 · ganjoor 41,238
  3. 3
    به هر تقدیر اگر تقدیر دست جرأتم بندد / به رنگ خون بسمل در چکیدنها جگر دارم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ردارم
    شناسه
    bayt 24,580 · ganjoor 44,216
  4. 4
    کباب خوان جنت لذت خون جگر دارد / قضا چندی به ذوق این غذا داد اشتها ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    امارا
    شناسه
    bayt 493 · ganjoor 40,675
  5. 5
    جگر خون مگر بر اعتبار دل بیفزاید / که قیمت نیست غیر از خونبها یاقوت کان‌ها را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انهارا
    شناسه
    bayt 610 · ganjoor 40,689
  6. 6
    ای آب رخ از خاک درت دیدهٔ تر را / سرمایه ز خون‌گرمی داغ تو جگر را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ررا
    شناسه
    bayt 870 · ganjoor 40,712
  7. 7
    بی‌بهاری نیست دندان بر جگر افشردنم / موج خون‌انگشت حیرت‌شد دهان زخم‌را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انزخمرا
    شناسه
    bayt 1,266 · ganjoor 40,746
  8. 8
    دل از خمار طلب خون کن و شراب طلب / جگر به تشنه‌لبی واگذر و آب طلب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابطلب
    شناسه
    bayt 4,296 · ganjoor 41,018
  9. 9
    توبی که بیخبری ازگداز دل ورنه / به‌ذوق خون‌ جگر سنگ‌ هم‌ جگرساز است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ازاست
    شناسه
    bayt 5,484 · ganjoor 41,117
  10. 10
    شیشه بی‌خون جگر کی‌ گذرد از سر جام / چشم حیرت‌زده‌ام آبلهٔ پای دل است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ایدلاست
    شناسه
    bayt 5,899 · ganjoor 41,156
  11. 11
    غنچه و گل همه با چاک جگر ساخته‌اند / خون‌ شو، ای‌ دل‌ که جهان جای دل خرم نیست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    منیست
    شناسه
    bayt 8,793 · ganjoor 41,861
  12. 12
    چه وفاست بیدل سخت‌جان‌ که دم جد‌‌ایی دوستان / جگر ستمزده خون شود ز حیای سینه نخستنت
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ستنت
    شناسه
    bayt 10,038 · ganjoor 41,967
  13. 13
    عمری‌ست‌که در حسرت آن لعل‌گهر موج / دل می‌زندم بر مژه از خون جگر موج
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رموج
    شناسه
    bayt 10,175 · ganjoor 41,981
  14. 14
    شوق خون شد کز جگر رنگی به دامان آوریم / لیک کو اشکی‌که باشد یک چکیدن‌وار سرخ
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارسرخ
    شناسه
    bayt 10,400 · ganjoor 42,000
  15. 15
    مرید نام را نبود گزیر از خون دل خوردن / نگین دایم ز نقش خویش دندان بر جگر دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ردارد
    شناسه
    bayt 11,259 · ganjoor 42,075
  16. 16
    دام دل نیست به جز دیده ‌که مینای شراب / از سر جام به صد خون جگر می‌گذرد
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رمیگذرد
    شناسه
    bayt 12,303 · ganjoor 42,169
  17. 17
    ز چشم تر مآل انتظار شوق پرسیدم / جگر خون ‌گشت ‌و گفت‌: ‌احوال‌ مشتاقان‌ چنین‌ باشد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینباشد
    شناسه
    bayt 13,732 · ganjoor 42,293
  18. 18
    بی‌جگر خوردن‌، بهار طرز نتوان تازه‌کرد / غوطه تا در خون نزد فطرت‌، سخن رنگین نشد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یننشد
    شناسه
    bayt 14,454 · ganjoor 42,357
  19. 19
    خون سعی از جگر سنگ چکاند هرجا / طاقتی از دل عشاق به مینا بخشند
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابخشند
    شناسه
    bayt 15,979 · ganjoor 43,463
  20. 20
    بیدل از فهم تلاش درد غافل نگذری / دل به صد خون جگر یک آه موزون می‌کند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ونمیکند
    شناسه
    bayt 16,532 · ganjoor 43,511
  21. 21
    نغمهٔ دردی به صد خون جگر پرورده‌ام / گر دماغی هست ‌گاهی دل به فریادم دهید
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادمدهید
    شناسه
    bayt 18,833 · ganjoor 43,713
  22. 22
    چو لاله غیر سویدا چه جوشد از دل ما / حباب داغ شمارد، محیط خون جگر
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ر
    شناسه
    bayt 19,016 · ganjoor 43,729
  23. 23
    بیدل، نفس به یاد خدنگت گرفته است / تا زندگی است، خون خور و تیر از جگر برآر
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ربرار
    شناسه
    bayt 19,185 · ganjoor 43,742
  24. 24
    بوی‌گل عمریست‌ خون‌آلودهٔ‌ رنگست‌ و بس / ناوکی از آه بلبل در جگر دارد بهار
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رداردبهار
    شناسه
    bayt 19,228 · ganjoor 43,747
  25. 25
    گر نداری جرات از خانمان بر هم زدن / همچو می‌خون در جگر زین شیشهٔ بشکسته باش
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ستهباش
    شناسه
    bayt 20,194 · ganjoor 43,831
  26. 26
    دل به هجران صبر کرد اما فزون شد شیونش / خون طاقت ریخت دندان بر جگر افشردنش
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نش
    شناسه
    bayt 20,748 · ganjoor 43,880
  27. 27
    جهان از وفا رنگ گردی ندارد / جگر خون کن‌ کس ‌مباد آرزویش
    وزن
    فعولن فعولن فعولن فعولن (متقارب مثمن سالم)
    قافیه
    ویش
    شناسه
    bayt 21,014 · ganjoor 43,901
  28. 28
    بی‌جگر خوردن میسر نیست پاس اعتبار / آبرو در موج خون دل نهان دارد عقیق
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انداردعقیق
    شناسه
    bayt 21,683 · ganjoor 43,961
  29. 29
    خون در جگر از شیشهٔ خالی نتوان کرد / بی‌درد دلی داشتم از ننگ شکستم
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    نگشکستم
    شناسه
    bayt 23,127 · ganjoor 44,088
  30. 30
    دلیر عرصهٔ لافم ز انفعال مپرس / همین قدرکه نفس خون کنم جگر دارم
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ردارم
    شناسه
    bayt 24,559 · ganjoor 44,214

مفاهیمِ هم‌نشین

پیوند با قرآن

فرضیهٔ لنزی
Q.QALB

هم‌خانوادهٔ این واژه