→ دیوانِ بیدل دهلوی

سر / سودا

3,189 بیت · 3,320 مصراع · 1,838 غزل

تعریف

sar-soda

سر / سودا در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با سر، دماغ، سودا شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن اندیشه، غرور، بلند است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: جایگاه اندیشه، سودا و فداشدن. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 3320 مصراع، 3189 بیت و 1838 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: سر (2198)، دماغ (388)، بلند (276)، غرور (229)، اندیشه (221)، سودا (77). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    چو شمع سر به هوا تا کجا دماغ فضولی / بلندیی ‌که به پستی‌ کشد ز سر فکنیمش
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    رفکنیمش
    شناسه
    bayt 20,729 · ganjoor 43,878
  2. 2
    به دماغ دعوی عشق سر بوالهوس بلند است / مگر از دکان قصاب جگری خریده باشد
    وزن
    فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن (رمل مثمن مشکول)
    قافیه
    باشد
    شناسه
    bayt 13,461 · ganjoor 42,271
  3. 3
    دل عاشق و عجز مزاج‌ گدا سر حسن و غرور دماغ جفا / من و آینه داری عرض وفا، تو و طره عربده شانه زدن
    وزن
    متفاعلتن متفاعلتن متفاعلتن متفاعلتن
    قافیه
    زدن
    شناسه
    bayt 28,170 · ganjoor 44,527
  4. 4
    کرده‌ام باز به آن گریهٔ سودا، سودا / که ز هر اشک زدم بر سر دریا، دریا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 53 · ganjoor 40,637
  5. 5
    دمی به یاد خیال تو سر فروبردم / به آفتاب رساندم دماغ زانو را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,605 · ganjoor 40,776
  6. 6
    دماغ ما سر غواصی محیط ندارد / بس است ضبط نفس گوهری برآورد از ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ریبراوردازما
    شناسه
    bayt 2,243 · ganjoor 40,833
  7. 7
    در دماغ شوق دود حسرتی پیچیده است. / کیست جزتیغ توتا فهمد چه سر داریم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رداریمما
    شناسه
    bayt 2,518 · ganjoor 40,857
  8. 8
    در هوای دود سودا هوشم از سر رفته است / آشیان از دست داد این مرغ در طیران شب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشب
    شناسه
    bayt 4,248 · ganjoor 41,013
  9. 9
    من نیز بی‌هوس نی‌ام اما نداد عشق / پروانه را دماغ سر وکار عندلیب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارعندلیب
    شناسه
    bayt 4,352 · ganjoor 41,022
  10. 10
    جزوهم نیست نشئهٔ شور دماغ خلق / بدمستی سپهر هم ازگردش سر است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    راست
    شناسه
    bayt 5,328 · ganjoor 41,104
  11. 11
    نیست سامان دماغ هیچکس جز سوختن / ما همه سرگرم سوداییم و سودا آتش است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ااتشاست
    شناسه
    bayt 5,627 · ganjoor 41,132
  12. 12
    در پناه شعله‌، راحت‌ بر وریم از فیض عشق / داغ سودا بر سر ما سایهٔ برگ گل است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لاست
    شناسه
    bayt 5,854 · ganjoor 41,152
  13. 13
    شعلهٔ ما را همین دود دماغ آواره‌کرد / بر سر اسباب پریشانی علم را پرچم است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ماست
    شناسه
    bayt 5,934 · ganjoor 41,159
  14. 14
    به کارگاه عناصر دماغ می‌سوزم / چراع خیره سر چارسو شدن ستم است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    وشدنستماست
    شناسه
    bayt 6,024 · ganjoor 41,166
  15. 15
    اوج جاه خلقی را بی‌دماغ راحت کرد / بیشتر سر این بام جای بدهوایی‌هاست
    وزن
    فاعلن مفاعیلن فاعلن مفاعیلن (مقتضب مثمن مطوی مقطوع)
    قافیه
    اییهاست
    شناسه
    bayt 7,022 · ganjoor 41,254
  16. 16
    سعی افسر گر سر ما را ز سودا وانداشت / آبله در دامن تسلیم پا خواهد شکست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اخواهدشکست
    شناسه
    bayt 7,497 · ganjoor 41,737
  17. 17
    داغ سودا نتوان پوشیدن / شمع راگل به سر بازاریست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مسدس مخبون محذوف)
    قافیه
    اریست
    شناسه
    bayt 8,188 · ganjoor 41,809
  18. 18
    مشکل دماغ سودا آزادگی نخواهد / داغ هوای صحراست هرچند ‌لاله باغی‌ست
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    اغیست
    شناسه
    bayt 8,238 · ganjoor 41,813
  19. 19
    خروش صورگرفته‌ست دهر لیک چه سود / دماغ غفلت ما را سر شنیدن نیست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    دننیست
    شناسه
    bayt 8,871 · ganjoor 41,867
  20. 20
    همت ما را دماغ بی‌نشانی هم نبود / خودنمایی اینقدر سر در پی عنقا گذاشت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اگذاشت
    شناسه
    bayt 9,218 · ganjoor 41,897
  21. 21
    یک سر و این همه سودا چه قیامت‌ سازیست / حق فرصت نفسی بود اداها برداشت
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابرداشت
    شناسه
    bayt 9,230 · ganjoor 41,898
  22. 22
    هوس دماغ شاهی چه خیال دارد اینجا / به فلک فرو نیاید سر کاسه‌ی گدایت
    وزن
    فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن (رمل مثمن مشکول)
    قافیه
    ایت
    شناسه
    bayt 10,063 · ganjoor 41,970
  23. 23
    دم سرد بسته به پیش خود چقدر دماغ فسرده یخ / که به‌گرمیی نشد آشنا سر واعظ از زدن زنخ
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    خ
    شناسه
    bayt 10,386 · ganjoor 41,999
  24. 24
    تکلف برنمی‌دارد دماغ جام منصورم / سر عشاق هرجا گردد ازگردن جدا گردد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اگردد
    شناسه
    bayt 10,773 · ganjoor 42,032
  25. 25
    دماغ باده از سیر چمن مستغنی‌اش دارد / ز یک ساغرکه بر سر می‌کشدگلزار می‌گردد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارمیگردد
    شناسه
    bayt 10,895 · ganjoor 42,042
  26. 26
    دماغ بلبل ما کی هوای بال و پر دارد / ز اوراق ‌کتاب رنگ گل جزوی به سر دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ردارد
    شناسه
    bayt 11,211 · ganjoor 42,071
  27. 27
    تا دماغ است، هوس بال‌ گشاست / سر هر بام کبوتر دارد
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مسدس مخبون محذوف)
    قافیه
    ردارد
    شناسه
    bayt 11,291 · ganjoor 42,077
  28. 28
    ز عیان چه بهره بردم‌که خیال هم توان پخت / سر بی‌دماغ تحقیق سر زیر پر ندارد
    وزن
    فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن (رمل مثمن مشکول)
    قافیه
    رندارد
    شناسه
    bayt 11,573 · ganjoor 42,102
  29. 29
    دود دماغ ما را برد آنسوی قیامت / بیدل به این بلندی ‌کس موی سر ندارد
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    رندارد
    شناسه
    bayt 11,588 · ganjoor 42,103
  30. 30
    سودا ز سر بینداز، نرد خیال کم باز / تشویق بیدماغان عشق و هوس ندارد
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    سندارد
    شناسه
    bayt 11,632 · ganjoor 42,110

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه