دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1954

موج ما را شرم دریای کرم

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)قافیه مدشواری دشوارتر

تا قیامت برنمی‌آرد ز نم

درکنار فطرت ما داد عشق

لوح محفوظ نفهمیدن رقم

سطری از خط جین ما نگاشت

سرنگونی بر نیامد از قلم

آسمانها سر به جیب فکر ماست

تاکجا بار امانت برد خم

بی وجود آثار امکان باطل است

پرتو خورشید می‌جوشد بهم

نیست موج و آب جز ساز محیط

بر حدوث اینجا نمی‌چربد قدم

هم کنار گوهر آسوده‌ست موج

در بر آرام خوابیده است رم

جهل و آگاهی ز هم ممتاز نیست

این سر افزود آنچه زان سر گشت کم

گردباد آسا درین صحرای وهم

می‌دود سر بر هوا سعی قدم

امتحان گر سنگ و گل بر هم زند

فرق معدوم است در دیر و حرم

ذره تا خورشید معدوم است و بس

می‌خورد عرفان به نادانی قسم

بعد معنی کسب مایی و تویی است

قرب تحقیق اینکه می‌گویی منم

شخص حیرت مانع تمثال نیست

می‌کند آیینه داری‌ها ستم

عالمی را از عدم دور افکند

این من و مای به هستی متهم

بیدل از تبدیل حرف دال و نون

شد صمد بیگانهٔ لفظ صنم

مفاهیمِ این غزل

عدم/هستی آیینه موج / دریا سر / سودا غبار / سایه فکر / معنی

تلمیحاتِ این غزل

حرم دیر مغان

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.

غزل‌های مرتبط

غزل 443
نفس محرک جسم به غم ف غزل 1977
چون تپش در دل نفس دز غزل 931
تو کار خویش کن اینجا غزل 2191
نفس را بعد ازین در س غزل 1119
اگر دماغم درین خمستا غزل 1849
شده فهم مقصد عالمی ز

خوانش و منبع در گنجور ↗