دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2801

به نمو سری ندارد گل باغ کبریایی

وزن فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن (رمل مثمن مشکول)قافیه اییدشواری دشوار

ندمیده‌ای به رنگی که بگویمت کجایی

پی جستجوی عنقا به کجا توان رساندن

نه سراغ فهم روشن نه چراغ آشنایی

ره دشت عشق و آنگه من گشته گم درین ره

به سر چه خار بندم الم برهنه‌پایی

زده آفتاب و انجم به قبول بارگاهت

ز سر بریده بر سر گل طالع‌آزمایی

سر ریشه‌ام ندانم به کجا قرار گیرم

ته خاک هم نیاسود گل باغ خودنمایی

ز شکوه ملک صورت سر برگ و بارم این بس

که ز خاک اهل معنی کنم آبرو گدایی

همه تن چو سایه رنگم به صفا چه نسبت من

مگرم زنند صیقل به قبول جبهه‌سایی

من بیخبر کجایم که در دگر گشایم

ز تو آنچه وانمایم تویی آنکه وانمایی

ز جهان رمیدم اما نرهیدم آنقدرها

که هنوز همچو صبحم قفسی‌ست با رهایی

خرد فسرده‌جولان چه دهد سراغ عرفان

بدرد مگر گریبان ز جنون نارسایی

چه شگرف دلربایی، چه قیامت آشنایی

نه ز ماست عالم تو نه تو از جهان مایی

بم و زیر ساز امکان به ادبگه ثنایت

عرقی دمانده بیرون ز جبین ترصدایی

به صد انجمن من و ما سر و برگ ماست یکتا

همه موج یک محیطیم همه خلق یک خدایی

به محیط عشق یا رب به چه آبرو ببالیم

چو حباب کرده عریان همه را تنک‌ردایی

ز وصال مهر تابان چه رسد به سایه بیدل

روم از خود و تو گردم که تو در کنارم آیی

مفاهیمِ این غزل

گل / بهار سر / سودا دانه / ریشه / برگ جهان / دهر غبار / سایه خورشید / روشنی

تلمیحاتِ این غزل

عنقا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
حباب: پوسته نازک روی آب؛ نماد ناپایداری و تهی‌بودن.
معنی: مقصود درونی یا حقیقت پنهان پشت لفظ و صورت.
خلق: مردمان یا خوی و سرشت؛ جهانِ کثرت در برابرِ تنهایی.
امکان: جهان ممکنات؛ هرچه وجودش وابسته و نه ضروری است.
باغ: بوستان؛ نمادِ جهان، جلوه‌گاهِ حُسن و گذرِ بهارِ عمر.
دشت: بیابانِ پهناور؛ نمادِ گستره تنهایی و سرگردانیِ عاشق.
قیامت: رستاخیز؛ نمادِ آشوبِ بزرگ و شورِ بی‌اندازه.

غزل‌های مرتبط

غزل 2797
اگر جانی وگر جسمی سر غزل 2803
چه معنی بیانی چه لفظ غزل 1999
با همه سرسبزی از سام غزل 2799
برون تازست حسن بی‌مث غزل 2812
نشد آیینه کیفیت ما ظ غزل 2263
ز صد ابرام بیش است ا

خوانش و منبع در گنجور ↗