دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 642

عمرها شد عجز طاقت سوی‌جیبم رهبرست

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه رستدشواری دشوارتر

در ره تسلیم دل پایی که من دارم سرست

تا فروغ شعلهٔ خورشید حسنی دیده‌ام

صبح اگر بالد به چشم من‌کف خاکسترست

ای که بر نقش قدش دل بسته‌ای هشیار باش

سایهٔ این سرو آشوب قیامت‌پرورست

ذوق تسلیمی به جیب امتحانت گل نریخت

ورنه همچون شمع، دامن تاگریبانت سرست

گر کند حسنش بساط حیرت آیینه گرم

هر قدر نظاره‌ها بر دیده پیچد جوهرست

سرمهٔ آن چشم، دل را در سیه روزی نشاند

شیشهٔ ما را غبار از موج خط ساغرست

تا تمنای می‌ام گل کرد از خود رفته‌ام

چون سحر در شوخیِ خمیازه‌ام بال و پرست

آبله در راه شوقم بسکه دارد جوش اشک

نقش پایم هر کجا گل می‌کند چشم ترست

سعی ما بی دانشان گامری به همواری نزد

هر خطی کز خامهٔ مجنون دمد بی‌مسطرست

هر سخن‌کز پرده ی تسلیم خارج گل کند

ناملایمتر ز آهنگ دف بی‌چنبرست‌

دست بردل نه، زنیرنگ سراغ ما مپرس

کاروان ناله‌ایم و آتش ما دیگرست

بیدل از پرواز، خجلت دارم، اما چاره نیست

ذرهٔ موهومم وگل‌کردنم بال و پرست

مفاهیمِ این غزل

چشم / نگاه گل / بهار آیینه دل / قلب پر / بال / پرواز غبار / سایه

تلمیحاتِ این غزل

مجنون

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.

غزل‌های مرتبط

غزل 640
دل راگشاد کار ز صد ع غزل 641
سرکشیها به مرگ راهبر غزل 653
عاقبت چون شعله خاکست غزل 746
هیچکس چون من درین حر غزل 2462
موج خونم هر قدر توفا غزل 1891
غیر از حیا چه پیش تو

خوانش و منبع در گنجور ↗