دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 234

بی‌ تو چون شمع ز ضعف تن ما

وزن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مسدس مخبون محذوف)قافیه نماردیف مادشواری نسبتاً آسان

رنگ ما خفت به پیراهن ما

نقش پاییم ادب‌پرور عجز

مژه خم می‌شود از دیدن ما

خاک ما گرد قیامت دارد

حذر از آفت شوراندن ما

زندگی طعمهٔ کلفت گردید

رشته‌ها خورده‌گره خوردن ما

حرص مضمون رهایی فهمید

دل به اسباب جهان بستن ما

فکر آزادگی آزادی برد

سر گریبان زده از دامن ما

اگر این است سلوک احباب

دشمن ما نبود دشمن ما

خلعت آرای سحر عریانی‌ست

چاک دوزید به پیراهن ما

آفت اندوختنی می‌خواهد

برق ما نیست مگر خرمن ما

آخر انجام رعونت چون شمع

می‌کشد تار رگ گردن ما

قاصد آورد پیام دلدار

باز گردید ز خود رفتن ما

بیدل آخر ز چه خورشید کم است

این چراغ به نفس روشن ما

مفاهیمِ این غزل

آتش / شمع آفت خورشید / روشنی دامن / گریبان نفس / دم غبار / سایه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
مژه: موی پلکِ چشم؛ تیرِ نگاه و ابزارِ گریه و خونِ دل.
سحر: سپیده‌دم؛ زمان گشایش، دعا، بیداری و تغییر حال.
خم: خمیدگی یا خمِ شراب؛ منبعِ مستی و فیضِ معنوی.
فکر: اندیشه؛ تأمل و سیرِ ذهن، گاه دامِ راهِ دل.
زندگی: حیات و بودن؛ فرصتِ گذرا و میدانِ آزمونِ جان.

غزل‌های مرتبط

غزل 216
مپسند جز به رهن تغاف غزل 231
زین گلستان درس دیدار غزل 189
بی‌ثمری حصار شد در چ غزل 541
چون حباب آیینهٔ مااز غزل 250
سعی دیر و حرم بهانهٔ غزل 538
زندگی را شغل پرواز ف

خوانش و منبع در گنجور ↗