دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2088

پر نفس می‌سوخت ما و من ز غیرت تن زدم

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه نزدمردیف زدمدشواری درآمدنی

ننگ خاموشی چراغی داشتم دامن زدم

ثابت و سیار گردون گردهٔ وهم منست

صفحهٔ بیکاری آمد در نظر سوزن زدم

گاهگاهی آفتابم ناز پرتو می‌فروخت

چشم پوشیدم ز غیرت گل بر این روزن زدم

کسب معقولات امکان غیر نادانی نداشت

با تجاهل ساز کردم کوس چندین فن زدم

حسن مستوری ندارد خاصه در کنعان ناز

بوی یوسف داشتم بیرون پیراهن زدم

تا تلاش موسی از من رمز حاجت وا نشد

شعلهٔ تحقیق بودم خیمه در ایمن زدم

غیرت فقرم طبیعی حرکتی در کار داشت

حرص را می‌خواستم سیلی زنم گردن زدم

رشک همچشمی نرفت از طبع غیرت‌زای من

هرکجا آیینه دیدم بر دل روشن زدم

سیر از خود رفتنی کردم ز عشرتها مپرس

رنگ بالی زد که آتش در گل و گلشن زدم

پیری از من جز ندامت شیوه‌ای دیگر نخواست

حلقه تا گردید قامت بر در شیون زدم

حرص را بیدل به نعمت سیر اگر کردم چه شد

گوهر یک خرمگس من نیز در روغن زدم

مفاهیمِ این غزل

آتش / شمع گل / بهار چشم / نگاه هوس / آرزو ناز / نیاز سیر

تلمیحاتِ این غزل

کنعان موسی یوسف

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
ناز: کرشمه و دلربایی؛ جلوه‌گریِ معشوق در برابرِ نیاز.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
نظر: نگاه و دیدن؛ توجهِ معشوق یا بصیرتِ باطن.
شعله: زبانه آتش؛ نماد شور، گدازِ عشق و فنای ناپایدار.
سیر: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق.
حسن: زیبایی؛ جلوهٔ جمالِ معشوق و تجلیِ حُسنِ ازلی.
امکان: جهان ممکنات؛ هرچه وجودش وابسته و نه ضروری است.

غزل‌های مرتبط

غزل 2085
چشم وا کردم به چندین غزل 2084
بیخودی کردم ز حسن بی غزل 2086
دوش کز سیر بهار سوخت غزل 2087
رفتم از خویش و به بز غزل 541
چون حباب آیینهٔ مااز غزل 931
تو کار خویش کن اینجا

خوانش و منبع در گنجور ↗