دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1766

آیین خود آرایی از روز الست استش

وزن مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن (هزج مثمن اخرب)قافیه ستاستشدشواری نسبتاً آسان

دل تحفه مبر آن جا کایینه به دست استش

نخجیر فنا غیر از تسلیم چه اندیشد

در رنگ تو پردازد تیری که به دست استش

توفان کشاکشها وضع نفس است اینجا

ما ماهی آن بحریم کاین صورت شست استش

هرگه نسق هستی موصوف نفس باشد

در بند چه بند استش در بست چه بست استش

موضوع خیالات است آرایش این محفل

چون آینه عنقایی نی بود و نه هست استش

برکوس و دهل نتوان بنیاد سلامت چید

دنیا گله‌ای دارد کاین شور شکست استش

هر چند زمینگیری‌ست جز نعل درآتش نیست

مانند سپند اینجا هر آبله جست استش

سر در قدم اشکم کاین شیشه به سنگ افکن

بی‌منت خودداری لغزیدن مست استش

بیمایگی فقرم تهمت‌کش هستی ماند

کم سایگی دیوار برگردن پست استش

چون نقش نگین بیدل پا درگل آفاتیم

هر چند بنای ما سنگ است شکست استش

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم دست / کف پا / قدم / راه سنگ / خار شکست آیینه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
آبله: تاولِ پا یا دانهٔ پوست؛ نشانهٔ رنجِ راه و سلوک.
شیشه: ظرفِ بلورین؛ نمادِ شکنندگیِ دل و صفای جان.
وضع: حالت و رفتار؛ هیئت و شیوهٔ بودن در جهان.
محفل: انجمن و بزم؛ مجلسِ یاران و جلوه‌گاهِ شمعِ معشوق.

غزل‌های مرتبط

غزل 1767
من وآن فتنه بالایی ک غزل 2359
چون نگه عمریست داغ چ غزل 537
این انجمن چو شمع مپن غزل 745
جز خون دل ز نقد سلام غزل 2706
حریف مشرب قمری نه‌ای غزل 1332
وعده افسونان طلسم ان

خوانش و منبع در گنجور ↗