→ دیوانِ بیدل دهلوی

هوس / آرزو

1,866 بیت · 1,902 مصراع · 1,258 غزل

تعریف

havas-arezu

هوس / آرزو در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با هوس، آرزو، حرص شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن امید، طلب، خواهش است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: میل، خواهش و ناپایداری خواسته. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1902 مصراع، 1866 بیت و 1258 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: هوس (793)، امید (368)، طلب (360)، حرص (235)، آرزو (164)، خواهش (16). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    اگر آرزو همه‌رس نشد، ز امید مانع‌ کس نشد / طربت شکار هوس نشد، به‌ کمین غم نزدی چرا
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    منزدیچرا
    شناسه
    bayt 787 · ganjoor 40,704
  2. 2
    ز گلزار هوس تا آرزو برگی به چنگ آرد / به مژگان عمرها چون ریشه می‌باید دوید اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یداینجا
    شناسه
    bayt 215 · ganjoor 40,651
  3. 3
    شب وصل است و نبود آرزو را دسترس اینجا / که باشد دشمن خمیازه، آغوشِ هوس اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ساینجا
    شناسه
    bayt 255 · ganjoor 40,655
  4. 4
    بهشت و کوثر از حرص و هوس لبریز می‌باشد / به عقبا هم رسیدم جز همین دنیا نشد پیدا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشدپیدا
    شناسه
    bayt 285 · ganjoor 40,657
  5. 5
    به پیری الفت حرص و هوس شد آینهٔ ما / بهار رفت‌که این خار و خس شد آینهٔ ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    سشداینهٔما
    شناسه
    bayt 2,814 · ganjoor 40,885
  6. 6
    در پی حرص و هوس سوخت جهانی نفس / لیک نپرسید کس خانهٔ عبرت ‌کجاست
    وزن
    مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,833 · ganjoor 41,064
  7. 7
    آتش به حکم حرص نفس‌کاه شمع نیست / افسون موم با هوس انگبین خوش است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینخوشاست
    شناسه
    bayt 5,644 · ganjoor 41,134
  8. 8
    آرزو نگذشت حیف از قلزم نیرنگ حرص / ورنه عمری‌شد پل‌اش دست دعایم بسته است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ایمبستهاست
    شناسه
    bayt 6,490 · ganjoor 41,208
  9. 9
    شغل هوس خواجه مگرگم شود از مرگ / این‌حکهٔ هنگامهٔ حرص است جرب نیست
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    بنیست
    شناسه
    bayt 8,479 · ganjoor 41,834
  10. 10
    صیادی هوس‌، چقدر ننگ فطرت است / شاهین حرص می‌پرد وچنگلیش نیست
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    لیشنیست
    شناسه
    bayt 8,713 · ganjoor 41,853
  11. 11
    گر نمی‌بود آرزو تشویش جانکاهی نبود / ماهیان را تشنهٔ قلاب حرص کام داشت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امداشت
    شناسه
    bayt 9,428 · ganjoor 41,915
  12. 12
    هوس جهان تعلقی سر و برگ حرص و تملقی / چو یقین زند در امتحان به غرور پی سپری عبث
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ریعبث
    شناسه
    bayt 10,095 · ganjoor 41,973
  13. 13
    اسیر حرص چه‌کوشش‌کند به ناز رهایی / بر این دکان هوس دل نبستنی ‌که ندارد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ستنیکهندارد
    شناسه
    bayt 11,728 · ganjoor 42,118
  14. 14
    هوس حلاوه حرص و کد سحر و گل‌ دگر آورد / که ‌دم وداع حواس کس‌ کمر و کلاه ‌و علم رسد
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    مرسد
    شناسه
    bayt 13,277 · ganjoor 42,255
  15. 15
    جبههٔ‌حرص اگر چنین‌گرد ره هوس‌کشد / آینه در مقابلم گر بکشی نفس کشد
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    سکشد
    شناسه
    bayt 14,172 · ganjoor 42,332
  16. 16
    بگذر از حرص ریاستها کز افسون هوس / گرهمه قاضی شوی کارت به رشوت می‌کشد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    تمیکشد
    شناسه
    bayt 14,213 · ganjoor 42,335
  17. 17
    دارد به عرصه‌گاه هوس هرزه‌تاز حرص / دست شکسته‌ای‌ که عنانم نمی‌کشد
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انمنمیکشد
    شناسه
    bayt 14,277 · ganjoor 42,341
  18. 18
    حرص و هوس آوارهٔ وهمند چه تدبیر / ای ‌کاش به این ‌گوشهٔ دل ساخته باشند
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اختهباشند
    شناسه
    bayt 15,957 · ganjoor 43,461
  19. 19
    چینی علاج تشنگی حرص جاه نیست / آب سفال دل ز هوس سرد می‌کند
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ردمیکند
    شناسه
    bayt 16,415 · ganjoor 43,501
  20. 20
    بگذر از ابرام طبع کز هوس هرزه‌دو / حرص خجل نیست لیک‌ کار حیا می‌شود
    وزن
    مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)
    قافیه
    امیشود
    شناسه
    bayt 17,714 · ganjoor 43,615
  21. 21
    بگذار کوشش حرص دون ته قبر زنده فرورود / تو به سنگ نقب هوس مزن پی نام نقش نگین‌ کمر
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ینکمر
    شناسه
    bayt 19,360 · ganjoor 43,759
  22. 22
    دل ذره و تب جستجو سر مهر و گرمی آرزو / چه هوس ‌که تحفه نمی‌کشد به نگاه آینه مایلش
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    لش
    شناسه
    bayt 20,651 · ganjoor 43,871
  23. 23
    مپسند بر گل آرزو هوس طراوت رنگ و بو / که مباد جوهر آبرو به غبار نم زند از طمع
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    مزندازطمع
    شناسه
    bayt 21,358 · ganjoor 43,931
  24. 24
    در دشت آرزو ز حنابندی هوس / رنگی نیافتم‌ که به سودن نسوختم
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ننسوختم
    شناسه
    bayt 23,034 · ganjoor 44,080
  25. 25
    هوس به لذت جاهم نکرد دعوت حرص / مگس نداد فریب از لعاب شیرینم
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ینم
    شناسه
    bayt 26,185 · ganjoor 44,360
  26. 26
    شکست خودسری تسخیر صد حرص و هوس دارد / جهانی‌گبر از یک‌کشتن آتش مسلمان‌کن
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انکن
    شناسه
    bayt 28,644 · ganjoor 44,568
  27. 27
    بروت تافتنت‌گربه شانی هوس است / به ریش مرد شدن بزگمانی هوس است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انیهوساست
    شناسه
    bayt 5,599 · ganjoor 41,130
  28. 28
    تنیده است به دم لابگی جنون هوس / بدین سگان چقدر میزبانی هوس است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انیهوساست
    شناسه
    bayt 5,607 · ganjoor 41,130
  29. 29
    پرکوته است دست به هر سو دراز حرص / غیر از گره به رشته نبسته است ساز حرص
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازحرص
    شناسه
    bayt 21,102 · ganjoor 43,909
  30. 30
    از قناعت خاک باید کرد در انبان حرص / آبرو تا کی شود صرف خمیر نان حرص
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انحرص
    شناسه
    bayt 21,112 · ganjoor 43,910

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه