دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1374

تا شدم گرم طلب عجز درایم کردند

وزن فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)قافیه ایمکردنددشواری دشوار

گام اول چو سرشک آبله پایم کردند

چه توان کرد زمینگیری تسلیم رساست

خشت فرسودهٔ این کهنه سرایم کردند

ننگ عریانی‌ام از اطلس افلاک نرفت

بی‌تکلف چقدر تنگ قبایم کردند

عمرها شد غم خود می‌خورم و می‌بالم

پهلوی کاسته چون شمع غذایم کردند

سخت‌جانی به تلاش غم جاهم فرسود

استخوان داشتم افسون همایم کردند

چون یقین منحرف افتاد دلایل بالید

راستی رفت که ممنون عصایم کردند

تا ز هر گوشه رسد قسمت شکر دگرم

قابل زله چو کشکول گدایم کردند

سیر دریاست در این دشت تماشای سراب

تا شوم محرم خود دورنمایم کردند

زندگی عاشق مرگ است چه باید کردن

تشنهٔ خون خود از آب بقایم‌کردند

زحمت هستی‌ام از قامت پیری دریاب

چقدر بارکشیدم که درتایم کردند

می‌کند گریه عرق گر مژه بر می‌دارم

ناکجا منفعل از دست دعایم‌کردند

الم عین وسوا می‌کشم و حیرانم

یارب از خود به چه تقصیر جدایم‌کردند

نقش خمیازهٔ واژون حبابم بیدل

آه ازین ساغر عبرت که بنایم کردند

مفاهیمِ این غزل

عجز / فقر غم نفس / دم آب / شبنم آبله / رنج راه افسون / پری

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
مژه: موی پلکِ چشم؛ تیرِ نگاه و ابزارِ گریه و خونِ دل.
آبله: تاولِ پا یا دانهٔ پوست؛ نشانهٔ رنجِ راه و سلوک.
سیر: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق.
آه: نالهٔ دل؛ دودِ سینهٔ عاشق و فریادِ سوز و درد.
عبرت: پندگرفتن؛ درسِ بیداری از گذرِ روزگار و فنای جهان.
طلب: جُستن و خواستن؛ کششِ سالک در پیِ حق و معشوق.
ننگ: عار و رسوایی؛ بدنامیِ عاشق که گاه مایهٔ افتخار است.
زندگی: حیات و بودن؛ فرصتِ گذرا و میدانِ آزمونِ جان.
غم: اندوه؛ سرمایهٔ دلِ عاشق و همدمِ شب‌های تنهایی.

غزل‌های مرتبط

غزل 1875
شمع من گرم حیا کرد م غزل 2095
حیف سازت که منش پرده غزل 2006
شب گردش چشمت قدحی دا غزل 1055
من و حسنی که هرجا یا غزل 1732
ای بیخودی بر آینهٔ و غزل 2022
از هوس چون شمع‌گر سر

خوانش و منبع در گنجور ↗