→ دیوانِ بیدل دهلوی

عجز / فقر

1,316 بیت · 1,362 مصراع · 993 غزل

تعریف

ajz-faqr

عجز / فقر در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با عجز، فقر، تسلیم شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن نیاز، سجده، خاکساری است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: فروتنی، بی‌چیزی و واگذاری خویش. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1362 مصراع، 1316 بیت و 993 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: عجز (468)، سجده (276)، تسلیم (269)، نیاز (181)، فقر (161)، خاکساری (50). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    چون نقش پا ز عجز نگردید روی ما / در سجده خاک شد سر تسلیم خوی ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ویما
    شناسه
    bayt 2,869 · ganjoor 40,891
  2. 2
    بغیر سجده ز سیمای عجز ما مطلب / جبین سایه و آیینه داری تسلیم
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یم
    شناسه
    bayt 26,426 · ganjoor 44,381
  3. 3
    گر به تسلیم وفا پا فشرد طاقت عجز / باده از خون رگ سنگ‌کشد شیشهٔ ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یشهٔما
    شناسه
    bayt 2,764 · ganjoor 40,880
  4. 4
    رهرو تسلیم را، راحله افتادگی / قافلهٔ عجز را خاک شدن رهبر است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    راست
    شناسه
    bayt 5,340 · ganjoor 41,105
  5. 5
    تسلیم راه فقر نخواهد غبارکس / کز نقش پا علم شده‌ای این چه پرچم است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ماست
    شناسه
    bayt 5,957 · ganjoor 41,161
  6. 6
    عجز ما آن سوی تسلیم ‌گرو می‌تازد / سایه در جنگ سپر هم سپر انداخته است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اختهاست
    شناسه
    bayt 6,436 · ganjoor 41,202
  7. 7
    انفعال‌گمرهی در اشراف عجز نیست / خامهٔ تسلیم ما را خط‌کشیدن مسطری‌ست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    ریست
    شناسه
    bayt 8,174 · ganjoor 41,808
  8. 8
    غبار عجز من و دامن خط تسلیم / ز پا فتادگی از جاده سر نمی‌تابد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رنمیتابد
    شناسه
    bayt 10,581 · ganjoor 42,015
  9. 9
    جبین به‌ تسلیم بی‌نیازی به‌خاک اگر نفکنی چه سازی / ز عجز دور است تیغ بازی که سایه غیر از سپر ندارد
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    رندارد
    شناسه
    bayt 11,555 · ganjoor 42,101
  10. 10
    گرد بساط تسلیم در عجز نازها داشت / پرواز خود سریها زان دامنم جدا کرد
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    اکرد
    شناسه
    bayt 12,415 · ganjoor 42,178
  11. 11
    بلد از عجز طاقت‌گیر و هر راهی‌ که خواهی رو / خط پیشانی تسلیم بی‌مسطر نمی‌باشد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رنمیباشد
    شناسه
    bayt 13,963 · ganjoor 42,314
  12. 12
    خفته چندین ملک جم درحلقهٔ‌تسلیم فقر / خاتمی دارد جهان بی‌نگینی داشتن
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ینیداشتن
    شناسه
    bayt 27,859 · ganjoor 44,501
  13. 13
    مزدور عجز است تسلیم الفت / دل هر چه برداشت ‌گشتم دو تا من
    وزن
    مستفعلن فع مستفعلن فع (متقارب مثمن اثلم)
    قافیه
    امن
    شناسه
    bayt 28,724 · ganjoor 44,575
  14. 14
    خواهی به عجز و تسلیم خواهی به ناز و مستی / بر هر چه خواهی افزود صفر عدم حسابی
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    ابی
    شناسه
    bayt 30,356 · ganjoor 44,721
  15. 15
    گر چون مه نو سرکشی از منظر تسلیم / بوسد لب بامت فلک از عجز بنایی
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ایی
    شناسه
    bayt 32,141 · ganjoor 44,879
  16. 16
    جبههٔ ما و همان سجدهٔ تسلیم نیاز / نقش پا،‌کی‌کند از خاک تهی پهلو را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,609 · ganjoor 40,777
  17. 17
    مشت خاک‌ِ من نیاز سجدهٔ تسلیم اوست / آب اگر گردم زکوی او نمی‌گردم روان
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ان
    شناسه
    bayt 27,386 · ganjoor 44,460
  18. 18
    تا برآیی نیاز یعنی خاک / ای غرورت دلیلِ عجزِ نیاز
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    ناموجود
    شناسه
    bayt 32,801 · ganjoor 71,034
  19. 19
    رنگ بنایم از خط تسلیم ریختند / یک جبهه سجده است بر و دوش نقش پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    وشنقشپا
    شناسه
    bayt 83 · ganjoor 40,639
  20. 20
    چکیدن اشک ناله‌زا شد ز سجدهٔ دانه ریشه واشد / فتادگی همت‌آزما شد که عجز گم شد غرور پیدا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ورپیدا
    شناسه
    bayt 342 · ganjoor 40,661
  21. 21
    عشق می‌بازد سراپایم به‌نقش عجز خویش / خاکساری‌هاست لازم بید مجنون مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ونمرا
    شناسه
    bayt 1,443 · ganjoor 40,762
  22. 22
    چوسود اگربه فلک رفت‌گرد ما بیدل / ز سجده نیست‌امان عجز خودشناخته را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اختهرا
    شناسه
    bayt 1,707 · ganjoor 40,785
  23. 23
    ما سجده‌سرشتان را جز عجز پناهی نیست / امید رسا داریم چون سر به ته موها
    وزن
    مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن (هزج مثمن اخرب)
    قافیه
    وها
    شناسه
    bayt 3,495 · ganjoor 40,946
  24. 24
    سجده تعلیم است عجز نارساییهای شوق / چین‌ کلفت بر جبینم نقش محراب دعاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,865 · ganjoor 41,067
  25. 25
    فقر کو تا غنا کنیم ایجاد / آبیار کرم‌، نیاز گداست
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,906 · ganjoor 41,069
  26. 26
    سجدهٔ دانه‌، چمن‌ساز، نهال است اینجا / عجز اگر دست توگیرد سر افتاده عصاست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,931 · ganjoor 41,071
  27. 27
    سجده محمل‌کش صد قافله عجز است اینجا / اشک بی‌پا و سرم، در سر من پای من است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ایمناست
    شناسه
    bayt 6,248 · ganjoor 41,186
  28. 28
    طرف عجز غرور ست ابنجا / سجده‌ها آینهٔ مسجودست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مسدس مخبون محذوف)
    قافیه
    ودست
    شناسه
    bayt 7,260 · ganjoor 41,717
  29. 29
    امیدهاست که جز سجده‌ام نفرماید / کسی‌که خاصیت عجز برگیا بسته‌ست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابستهست
    شناسه
    bayt 7,848 · ganjoor 41,767
  30. 30
    به حکم عجز سراز سجده برشکن بیدل / که‌گرد اگر دمد از خاک‌گردن‌افرازی‌ست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ازیست
    شناسه
    bayt 8,220 · ganjoor 41,811

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه