→ دیوانِ بیدل دهلوی

غم

347 بیت · 347 مصراع · 305 غزل

تعریف

gham

غم در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با غم شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: اندوه؛ سرمایهٔ دلِ عاشق و همدمِ شب‌های تنهایی. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 347 مصراع، 347 بیت و 305 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: غم (347). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    بیدل این نقد به تاراج غم نسیه مده / کار امروزکن امروز، ز فردا، فردا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 62 · ganjoor 40,637
  2. 2
    غم مستقبل و ماضی‌ست‌ کان را حال می‌نامی / نقابی در میان است از غبار پیش و پس اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ساینجا
    شناسه
    bayt 260 · ganjoor 40,655
  3. 3
    رنج غم و شادی مبر،‌ کو مطرب و کو نوحه‌گر؟ / مشت سپند بی‌خبر دارد درین مجمر صدا
    وزن
    مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)
    قافیه
    رصدا
    شناسه
    bayt 272 · ganjoor 40,656
  4. 4
    غم این تنگنایم برنیاورد از پریشانی / نفس آسودگی می‌خواست اما جا نشد پیدا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشدپیدا
    شناسه
    bayt 289 · ganjoor 40,657
  5. 5
    غبارم را ندانم در چه عالم افکند یا رب / غم آزادی‌ای کز شهر بیرون‌ کرد صحرا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونکردصحرارا
    شناسه
    bayt 484 · ganjoor 40,674
  6. 6
    به تدبیر از غم کونین ممکن نیست وارستن / مگر سوزد فراموشی متاع این دکان‌ها را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انهارا
    شناسه
    bayt 611 · ganjoor 40,689
  7. 7
    ناصافی دلت غم اسباب می‌کشد / آیینه صندلی کن و از دردسر برآ
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ربرا
    شناسه
    bayt 674 · ganjoor 40,694
  8. 8
    اگر آرزو همه‌رس نشد، ز امید مانع‌ کس نشد / طربت شکار هوس نشد، به‌ کمین غم نزدی چرا
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    منزدیچرا
    شناسه
    bayt 787 · ganjoor 40,704
  9. 9
    آزادی‌ات ساز نفس آنگه غم دام و قفس / با این غبار پرفشان گم کرده پروازی چرا
    وزن
    مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)
    قافیه
    ازیچرا
    شناسه
    bayt 794 · ganjoor 40,705
  10. 10
    غم انتظار تو برده‌ام به ره خیال تو مرده‌ام / قدمی به پرسش من‌ گشا نفسی چو جان به بدن درآ
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ندرا
    شناسه
    bayt 830 · ganjoor 40,708
  11. 11
    تا چند زنی بالِ هوس در طلبِ عیش / هشدار که از کف ندهی دامن غم را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    مرا
    شناسه
    bayt 1,171 · ganjoor 40,738
  12. 12
    ازکشاکشهای موج بحر، ماهی ایمن‌است / ز انقلاب غم چه پروا مردم ناکام را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امرا
    شناسه
    bayt 1,240 · ganjoor 40,744
  13. 13
    غم‌، طر‌ب جوش‌کرده است مرا / داغ‌، گل‌پوش کرده است مرا
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    وشکردهاستمرا
    شناسه
    bayt 1,247 · ganjoor 40,745
  14. 14
    انتظار وعدة دیدار آخر واخرید / از غم ماضی شدن مستقبل حال مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    المرا
    شناسه
    bayt 1,343 · ganjoor 40,754
  15. 15
    قدردان فرصت ساز تماشایم چو شمع / جز غم آغاز داغی نیست انجام مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اممرا
    شناسه
    bayt 1,355 · ganjoor 40,755
  16. 16
    در غم‌آباد فلک چون خانهٔ وهم حباب / نیست جزیک عقدهٔ تار نفس‌، سامان مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انمرا
    شناسه
    bayt 1,379 · ganjoor 40,757
  17. 17
    بی‌تاب جنون در غم اسباب نباشد / چون نی به خمیدن نکشد ناله‌کشان را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,519 · ganjoor 40,769
  18. 18
    غم شکنجهٔ اوهام تا به‌کی خوردن / به رنگ آن همه نشکسته‌اند بوی تورا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ویتورا
    شناسه
    bayt 1,681 · ganjoor 40,783
  19. 19
    چه‌غم دارم اگر زد برزمین چون سایه‌ام‌گردون / کز افتادن شکستی نیست رنگ ناتوانی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,894 · ganjoor 40,802
  20. 20
    سجودی‌می‌برم‌چون‌سایه‌درهر‌دشت‌ودربیدل / جبین برداشت ازدوشم غم بی‌دست وپایی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اییرا
    شناسه
    bayt 1,962 · ganjoor 40,808
  21. 21
    دل و دستی نبسته‌ای به چه غم درشکسته‌ای؟ / تو به راهت نشسته‌ای، گره این است برگشا
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلاتن مفاعلن
    قافیه
    رگشا
    شناسه
    bayt 1,996 · ganjoor 40,811
  22. 22
    بحر می‌پیچد به موج، از اشک غم‌پرورد ما / چرخ می‌گردد دوتا، در فکر بار درد ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ردما
    شناسه
    bayt 2,086 · ganjoor 40,820
  23. 23
    از آن چشمِ عتاب‌آلود ذوقِ زندگانی ‌کو؟ / غمِ بادامم‌ِ تلخی برد شیرینی ز قند ما
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ندما
    شناسه
    bayt 2,110 · ganjoor 40,822
  24. 24
    نام خود را تا به رسوایی علم داریم ما / از ملامت‌کی به دل یک ذره غم داریم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    مداریمما
    شناسه
    bayt 2,521 · ganjoor 40,858
  25. 25
    کی بود یارب‌که‌خوبان یاد این بیدل‌کنند / کزخیال خوشدلان چون غم‌فراموشیم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وشیمما
    شناسه
    bayt 2,589 · ganjoor 40,864
  26. 26
    می‌خورد خون نفس اندر دل غم پیشهٔ ما / جوهر تیغ بود خار و خس بیشهٔ ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یشهٔما
    شناسه
    bayt 2,771 · ganjoor 40,881
  27. 27
    بس که چون شمع به غم نشو و نما یافته‌ایم / شعله را موج طراوت شمرد ریشهٔ ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یشهٔما
    شناسه
    bayt 2,772 · ganjoor 40,881
  28. 28
    قد خم‌گشته همان ناخن فرهاد غم است / سعی بیجاست به جز جان‌کنی ازتیشهٔ ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یشهٔما
    شناسه
    bayt 2,774 · ganjoor 40,881
  29. 29
    در غم جتسجوی رزق سودن دست داشتیم / آبلهرینخت دانه‌ای چند در آسیای ما
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    ایما
    شناسه
    bayt 2,840 · ganjoor 40,887
  30. 30
    امید و یاس وجود و عدم غبار خیال است / از آنچه‌ نیست مخور غم از آنچه هست‌ برون آ
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    َ َ ست
    شناسه
    bayt 2,933 · ganjoor 40,896

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه