دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 465

هرچه از مدت هست و بود است

وزن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مسدس مخبون محذوف)قافیه وداستردیف استدشواری درآمدنی

دیرها پیش خرام زود است

نفی ات اثبات حقیقت دارد

خاک گشتن همه جا موجود است

اگر از بندگی آگاه شوی

هر طرف سجده کنی، معبود است

چشم شبنم همه اشک است اینجا

بوی این گلشن عبرت دود است

رنگ این باغ شکستی دارد

برگ گل دامن چین‌آلود است

خود فروشی اگرت مطلب نیست

به شکست آینه دادن جود است

بی‌تکلف به هوس باید سوخت

چوب تعلیم محبت عود است

سرخط حسن که دارد امروز

لوح آیینه بهاراندود است

آنکه آن سوی جهاتش خوانی

تا تو محو جهتی محدود است

بیدل از ظاهر و مظهر بگذر

جلوه تا آینه نامشهود است

مفاهیمِ این غزل

آیینه گل / بهار اشک / گریه بوی چشم / نگاه دامن / گریبان

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
جلوه: آشکارشدن زیبایی یا حقیقت در صورت دیدنی.
شبنم: رطوبت لطیف بامدادی؛ نماد لطافت، ناپایداری و اشک.
حسن: زیبایی؛ جلوهٔ جمالِ معشوق و تجلیِ حُسنِ ازلی.
باغ: بوستان؛ نمادِ جهان، جلوه‌گاهِ حُسن و گذرِ بهارِ عمر.
عبرت: پندگرفتن؛ درسِ بیداری از گذرِ روزگار و فنای جهان.
محو: زدوده و ناپدیدشدن؛ کنایه از فنا و استغراق در حقیقت.

غزل‌های مرتبط

غزل 464
درآن مقام که عرض جلا غزل 606
هرکجا دستت برون از آ غزل 599
تا ز آغوش‌وداعت داغ غزل 526
شوکت شاهی‌ام از فیض غزل 581
دل به یاد جلوه‌ای طا غزل 601
در جنونم موی سر ساما

خوانش و منبع در گنجور ↗