→ دیوانِ بیدل دهلوی

جهان / دهر

2,005 بیت · 2,020 مصراع · 1,397 غزل

تعریف

jahan-dahr

جهان / دهر در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با جهان، عالم، دهر شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن روزگار است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: گستره گذرا و میدان کثرت. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 2020 مصراع، 2005 بیت و 1397 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: عالم (973)، جهان (829)، دهر (180)، روزگار (45). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    همچو عنقا بی‌نیاز عرض ایجادیم ما / یعنی آن سوی جهان یک عالم آبادیم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادیمما
    شناسه
    bayt 2,449 · ganjoor 40,852
  2. 2
    کیفیت توفانکدهٔ‌گریه مپرسید / در هر نم اشکم دو جهان عالم آب است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اباست
    شناسه
    bayt 5,078 · ganjoor 41,083
  3. 3
    ضرر و نفع جهان است به نسبت ورنه / زهر در عالم خود صاحب تریاک خود است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اکخوداست
    شناسه
    bayt 5,280 · ganjoor 41,100
  4. 4
    بر شکست توبنای دو جهان موقوف است / گرتو ویران نشوی عالم معموری نیست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورینیست
    شناسه
    bayt 9,116 · ganjoor 41,888
  5. 5
    جهان وهم چه مقدار منفعل تک وپوست / که جستجوکند آنگه به عالم بنگت
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگت
    شناسه
    bayt 9,940 · ganjoor 41,958
  6. 6
    خواب امنی در جهان بی‌تمیزی داشتم / چشم واکردن سرم در عالم اسباب داد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابداد
    شناسه
    bayt 10,489 · ganjoor 42,007
  7. 7
    به روی آن جهان جلوه‌، یک عالم نقاب افتد / که چشم خیره‌بینان در خیال آفتاب افتد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ابافتد
    شناسه
    bayt 10,602 · ganjoor 42,017
  8. 8
    جهان عالم امکان گرفته وهم تعلق / نبسته پای‌کسی جز همین حناکه ندارد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    اکهندارد
    شناسه
    bayt 11,702 · ganjoor 42,116
  9. 9
    گشاد و بست چشمت عالم‌آراست / جهان پیدا و پنهانی ندارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
    قافیه
    انیندارد
    شناسه
    bayt 11,782 · ganjoor 42,123
  10. 10
    ترک هستی شد دلیل یک جهان رسوایی‌ام / عالم از خود برون چیدن دکان ناله بود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اننالهبود
    شناسه
    bayt 17,294 · ganjoor 43,578
  11. 11
    در جهان بی‌نیازی فرق عین و غیر نیست / عمرها شد خالق عالم خلایق می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    قمیشود
    شناسه
    bayt 17,833 · ganjoor 43,625
  12. 12
    بر مراد یک جهان دل تا به‌ کی گردد فلک / گر دو عالم جمع سازد کار یک دل می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لمیشود
    شناسه
    bayt 17,883 · ganjoor 43,629
  13. 13
    بر گشاد چشم‌ موقوف‌ است تسخیر جهان / طول و عرض دهر بیش از یک مژه تخمین مگیر
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ینمگیر
    شناسه
    bayt 19,545 · ganjoor 43,775
  14. 14
    عالم همه در چشم من از یأس سیه شد / جز کسوت پایم به بر دهر ندیدم
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    یدم
    شناسه
    bayt 24,171 · ganjoor 44,183
  15. 15
    جهان در عالم بیگانگی شد آشنای من / سراب‌ آیینه‌ام گل‌ می‌کند نزدیکی از دورم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ورم
    شناسه
    bayt 24,853 · ganjoor 44,242
  16. 16
    هستی عشّاق از آیین جهان دیگر است / بسته جز آتش دو عالم بر سمندر سوختن
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رسوختن
    شناسه
    bayt 27,684 · ganjoor 44,485
  17. 17
    مقیم عالم تسلیم باش و راحت ‌کن / بلند و پست جهان سایه است همواری
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اری
    شناسه
    bayt 30,817 · ganjoor 44,763
  18. 18
    ز جهان تنزه بی‌خللی چه فسرده عالم دون عملی / تو همان همای نشیمن منزلی سر خود ته بال مگس نکشی
    وزن
    متفاعلتن متفاعلتن متفاعلتن متفاعلتن
    قافیه
    سنکشی
    شناسه
    bayt 31,190 · ganjoor 44,798
  19. 19
    چه شگرف دلربایی‌، چه قیامت آشنایی / نه ز ماست عالم تو نه تو از جهان مایی
    وزن
    فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن (رمل مثمن مشکول)
    قافیه
    ایی
    شناسه
    bayt 32,013 · ganjoor 44,869
  20. 20
    گر نداری ز دهر پایِ گریز / دستی از دامنِ جهان بردار
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    ناموجود
    شناسه
    bayt 32,420 · ganjoor 71,034
  21. 21
    بسکه بیقدری دلیل دستگاه عالم است / چون پر طاووس یک‌عالم نگین‌بی‌خاتم است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ماست
    شناسه
    bayt 5,929 · ganjoor 41,159
  22. 22
    عروج عالم اقبال زندگی در دست / نفس به عالم دیگر رسد چو آه شود
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اهشود
    شناسه
    bayt 17,699 · ganjoor 43,614
  23. 23
    از عالمِ فاش بی‌پرده گشتیم / پنهان نبودن‌، کردیم پیدا
    وزن
    مستفعلن فع مستفعلن فع (متقارب مثمن اثلم)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 4 · ganjoor 40,633
  24. 24
    موجود نامی است، باقی توهّم / از عالمِ خضر رو تا مسیحا
    وزن
    مستفعلن فع مستفعلن فع (متقارب مثمن اثلم)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 13 · ganjoor 40,633
  25. 25
    همچو آیینه هزارت چشمِ حیران روبه‌رو / همچو کاکل یک‌جهان جمع‌ِ پریشان در قفا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 29 · ganjoor 40,635
  26. 26
    نیست در بنیاد آتش خانهٔ نیرنگ دهر / آنقدر خاکستری کایینه‌ی گیرد جلا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 46 · ganjoor 40,636
  27. 27
    آخر سری به عالم نورم کشیدن است / غافل نی‌ام چو سایه ز شبگیر خواب پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    یرخوابپا
    شناسه
    bayt 69 · ganjoor 40,638
  28. 28
    جز خاک تیره نیست بنای جهان رنگ / طاووس سوده است به منقار زاغ پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اغپا
    شناسه
    bayt 89 · ganjoor 40,640
  29. 29
    مژگان بسته سیر دو عالم خیال داشت / از شوخی نگه به تماشا زدیم پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازدیمپا
    شناسه
    bayt 99 · ganjoor 40,641
  30. 30
    جهان نامنفعل‌گل‌کرد، اثر هم موقعی دارد / عرق‌واری به روی‌کس نمی‌شاشد حیا اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ااینجا
    شناسه
    bayt 120 · ganjoor 40,643

مفاهیمِ هم‌نشین

پیوند با قرآن

فرضیهٔ لنزی
Q.DUNYA

هم‌خانوادهٔ این واژه