دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2090

نه تعین نه ناز می‌رسدم

وزن فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)قافیه ازمیرسدمردیف می رسدمدشواری میانه

تا جبین یک نیاز می‌رسدم

ناز اقبال نارسایی ها

تا به زلف ایاز می‌رسدم

تا ز خاکسترم اثر پیداست

سوختن بی تو باز می‌رسدم

تا شوم قابل نم اشکی

دیده تا دل گداز می‌رسدم

مژدهٔ وصل و بخت من هیهات

این نوا از چه ساز می‌رسدم

نشئهٔ انتظار یعقوبم

ساغر از چشم باز می‌رسدم

وارث عبرتم علاجی نیست

از جهان احتراز می‌رسدم

سوی دنیا نبرده‌ام دستی

گرکنم پا دراز می‌رسدم

گر همین نفی خویش اثباتست

رنگ نا رفته باز می‌رسدم

سعی اشکم که دیده تا مژگان

صد نشیب و فراز می‌رسدم

گر رموز حقیقتم این است

هرکجایم مجاز می‌رسدم

نرسیدم به هیچ جا بیدل

تا کجا امتیاز می‌رسدم

مفاهیمِ این غزل

چشم / نگاه ناز / نیاز جام / ساغر / مینا ساز / آهنگ اثر دل / قلب

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
ناز: کرشمه و دلربایی؛ جلوه‌گریِ معشوق در برابرِ نیاز.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
هیچ: بودِ تهی و بی‌اعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.
ساغر: جامِ شراب؛ نمادِ دریافتِ فیض و سرمستیِ معنوی.
اثر: نشان و تأثیر؛ ردِّ برجامانده، که گاه نایاب و بی‌اثر است.
اقبال: بخت و روی‌آوریِ دولت؛ نمادِ کامیابی و سعادتِ روزگار.
جبین: پیشانی؛ جایگاهِ نشانِ بخت و فروتنیِ سجده.
نشئه: سرخوشی و حال برآمده از باده، عشق یا ادراک معنوی.

غزل‌های مرتبط

غزل 2089
امشب ان مست ناز می‌ر غزل 418
ای ذوق فضولی ز خود ا غزل 584
آرزوی دل، چو اشک از غزل 464
درآن مقام که عرض جلا غزل 1890
رخ شرمگین توهیچگه به غزل 1500
تا نفس ما ومن غبار ن

خوانش و منبع در گنجور ↗