گر همه رفتی چو ماه از چرخ برتر سجدهای
گر همه رفتی چو ماه از چرخ برتر سجدهای
تا ز پیشانی اثر داری برآن در سجدهای
гар ҳама рафти чу мо аз чарх бартар саҷада-эй
то з пишони асар дори барон дар саҷада-эй
بندگی را در عدم هم چاره نتوان یافتن
خاک اگر کشتی همان از پای تا سر سجدهای
бандаги ро дар ъадам ҳам чора натавон йофатан
хок агар кашти ҳамон аз пой то сар саҷада-эй
لوح اظهار اینقدر تهمت نقوش عاجزی ست
ای همه معنی به جرم خط مسطر سجدهای
луҳ азаҳор айанқадар таҳамат нқуш ъоҷази ст
эй ҳама маъани ба ҷарм хт мастар саҷада-эй
دام تکلیف نیاز توست هرجا منزلیست
یعنی از دیر و حرم تاکوی دلبر سجده ای
дом такалиф ниоз туст ҳараҷо маназали-ст
йаъани аз дир ва ҳарм токавай далабар саҷада эй
تا نگردد جبهه فرش آشیان نیستی
چون نماز غافلان سیلی خور هر سجدهای
то нагардад ҷабҳа фараш ошион нисти
чун намоз ғофалон сили хур ҳар саҷада-эй
ناله داری سرکشی کن از طلسم خود برآ
ای نمازت ننگ غفلت بر مکرر سجدهای
нола дори саракаши кан аз таласам худ баро
эй намозат нанг ғафалат бар макарар саҷада-эй
خاکگردیدی و از وضعت پریشانی نرفت
جمع شو از آبگردیدن که ابتر سجدهای
хок-гардиди ва аз вазаъат паришони нарфат
ҷамаъ шу аз об-гардидан ки абатар саҷада-эй
در ضعیفی رشتهٔ ساز رعونت بیصداست
از رگگردن غباری نیست تا در سجدهای
дар заъифи рашта соз раъунат бисадост
аз раг-гардан ғабори нест то дар саҷада-эй
اوج عزت زیردست پایهٔ عجز است و بس
سرنوشت جبههٔ نیکان شدیگر سجدهای
аваҷ ъазат зирдаст пойа ъаҷаз аст ва бас
сарнушт ҷабҳа никон шади-гар саҷада-эй
بینیازیها جبین میمالد اینجا بر زمین
ای ز خود غافل نگاهی تا چه جوهر سجده ای
бе-ниозиҳо ҷабин мӣ-молд инҷо бар замин
эй з худ ғофал нгоҳи то ча ҷуҳар саҷада эй
هم ز وضع اشک خود بیدل غبار خویشگیر
کز گریبان تا برون آوردهای سر سجدهای
ҳам з вазаъ ашак худ бидел ғубор хеш-гир
каз гарибон то барун оварда-эй сар саҷада-эй
واژهنامهٔ این غزل · 18 واژه
- نیست
- نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
- بیدل
- تخلصِ شاعر؛ بهمعنیِ بیدل، عاشقِ از خود رفته.
- سر
- بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
- آب
- مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
- خاک
- زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
- غبار
- گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
- ناله
- فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
- ساز
- آلتِ نوازندگی؛ نمادِ همآهنگی و نوای درون.
- اشک
- قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
- خط
- موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
- پای
- عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
- عجز
- ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
- عدم
- نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
- غافل
- بیخبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
- جوهر
- ذات و بنیاد شیء؛ چیزی که قائم به خود دانسته میشود.
- معنی
- مقصود درونی یا حقیقت پنهان پشت لفظ و صورت.
- ننگ
- عار و رسوایی؛ بدنامیِ عاشق که گاه مایهٔ افتخار است.
- غفلت
- بیخبری و بیتوجهی؛ خوابِ دل و حجابِ راهِ آگاهی.