→ دیوانِ بیدل دهلوی

جام / ساغر / مینا

1,627 بیت · 1,741 مصراع · 1,151 غزل

تعریف

jam-saghar-mina

جام / ساغر / مینا در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با جام، ساغر، مینا، خم شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن باده، نشئه، شراب است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: ظرف دریافت، سرمستی و فیض. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1741 مصراع، 1627 بیت و 1151 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: خم (436)، جام (309)، ساغر (308)، نشئه (279)، مینا (274)، باده (178). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    نشئهٔ هستی به دور جام پیری نارساست / قامت خم گشته خط ساغر بزم فناست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,988 · ganjoor 41,076
  2. 2
    زندگی کردن‌، مار به خم عجزکشید / باده‌، زنار وفا بست به دوش مینا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    وشمینا
    شناسه
    bayt 2,979 · ganjoor 40,901
  3. 3
    حباب باده با ساغر نفس دزدیده می‌گوید: / که از چشم تو دارد نرگسستان‌گلشن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمینا
    شناسه
    bayt 2,993 · ganjoor 40,902
  4. 4
    اگر از ساغر آگاهی دل نشئه‌ای داری / به رنگ پرتومی طوف‌کن پیرامن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمینا
    شناسه
    bayt 3,013 · ganjoor 40,904
  5. 5
    دل نه امروز گرفته‌ست سر راه نفس / نشئه در خم به نطر آبلهٔ ساغر داشت
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رداشت
    شناسه
    bayt 9,308 · ganjoor 41,904
  6. 6
    عشق در هرپرد آهنگی دگر می‌پرورد / جام و مینا جمله‌ گویا و خموش باده‌اند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادهاند
    شناسه
    bayt 15,136 · ganjoor 42,417
  7. 7
    پاس دل دارید کز پیچ و خم این کوهسار / نشئه بی‌پرواست اما کار مینا می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امیشود
    شناسه
    bayt 17,723 · ganjoor 43,616
  8. 8
    زین قدر هستی مینا شکن وهم حباب / باده‌ای نیست که در جام نکرده‌ست نفس
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    امنکردهستنفس
    شناسه
    bayt 20,002 · ganjoor 43,815
  9. 9
    کدامین نشئه بیرون داد راز سینهٔ مینا / که عکس موج می‌شد جوهرآیینهٔ مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینهٔمینا
    شناسه
    bayt 3,040 · ganjoor 40,907
  10. 10
    سرشک‌از دیده بیرون ریختم‌مینا به‌جوش آمد / چکیدنهای این خم آبیاری‌کرد قلقل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,117 · ganjoor 40,734
  11. 11
    به جنونی از خم بیخودی زده‌ایم ساغر ما و من / که هزار صبح قیامت است و کفی ز مستی جوش ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    وشما
    شناسه
    bayt 2,340 · ganjoor 40,842
  12. 12
    جگرها بر زمین می‌ریزد از کف رفتن ساغر / دلی در زیر پا دارد به سر غلتیدن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدنمینا
    شناسه
    bayt 3,020 · ganjoor 40,905
  13. 13
    گذشته‌ام به تنک ظرفی از مقام حباب / خم محیط تهی‌کرده‌ام به جام حباب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    امحباب
    شناسه
    bayt 3,901 · ganjoor 40,983
  14. 14
    چو جام طرح خموشی فکن‌ که مینا را / هجوم خنده صدای شکست رنگ حیاست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 5,006 · ganjoor 41,077
  15. 15
    مستند اسیران خم و پیچ محبت / در حلقهٔ‌ گیسوی تو ذکر خط جام است
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اماست
    شناسه
    bayt 6,011 · ganjoor 41,165
  16. 16
    زین چمن با درد پیمایی قناعت‌کرده‌ایم / جام‌گل تسلیم یاران ساغر ما لاله است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    الهاست
    شناسه
    bayt 6,924 · ganjoor 41,245
  17. 17
    ساغر عشرتگه می‌گیرد،‌که در بزم بهار / همچو مینا شاخ‌گل امروز خون درگردنست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نست
    شناسه
    bayt 7,616 · ganjoor 41,747
  18. 18
    شکستن شاقی بزم است هشدار / می و‌ مینا و جام اینجا نرنگیست
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
    قافیه
    نگیست
    شناسه
    bayt 8,339 · ganjoor 41,822
  19. 19
    گر برون آیم ز فکر دل اسیر دیده‌ام / عمر من چون می به بند ساغر و مینا گذشت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اگذشت
    شناسه
    bayt 9,577 · ganjoor 41,928
  20. 20
    دی آن نگار مخمور در پرده‌گردشی داشت / امروز صد خرابات مینا و جام دارد
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    امدارد
    شناسه
    bayt 11,448 · ganjoor 42,092
  21. 21
    ز سر تا پای ساغر یک دهن خمیازه می‌بینم / ز حرف لعل میگون ‌که مینا گفتگو دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    گودارد
    شناسه
    bayt 11,815 · ganjoor 42,125
  22. 22
    ز شرم چشم تو دارد خیالم انجمنی / که باید از عرقم سیر جام و مینا کرد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اکرد
    شناسه
    bayt 12,401 · ganjoor 42,177
  23. 23
    همچو من از سرنگونی طالعی دارد حباب / کز خم دریا میی در جام نتوانست‌کرد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امنتوانستکرد
    شناسه
    bayt 12,428 · ganjoor 42,179
  24. 24
    فرصت هستی درین میخانه پُر بی‌مهلت است / همچو می خم تا به‌ساغر دو جوشم‌می‌کشد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وشممیکشد
    شناسه
    bayt 14,249 · ganjoor 42,338
  25. 25
    بیگانه است مشرب فقر و غنا زهم / ساغر نگشت کشتی و مینا کدو نشد
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ونشد
    شناسه
    bayt 14,480 · ganjoor 42,359
  26. 26
    ز بی‌اتفاقی چو مینا و جام / سر و ‌گردن از هم جدا می‌دمد
    وزن
    فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)
    قافیه
    امیدمد
    شناسه
    bayt 14,729 · ganjoor 42,383
  27. 27
    شش جهت کیفیت اسرار دل‌گل‌کرده است / رنگ می جام دگر بیرون مینا می‌زند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امیزند
    شناسه
    bayt 15,881 · ganjoor 43,455
  28. 28
    باز مخمور است دل تا بیخودی انشا کند / جام در حیرت زند ایینه را مینا کند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اکند
    شناسه
    bayt 16,098 · ganjoor 43,474
  29. 29
    پیری‌ام جز ساغر تکلیف جان کندن نداد / قامت خم‌ گشته بیدل تیشهٔ فرهاد بود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادبود
    شناسه
    bayt 16,957 · ganjoor 43,548
  30. 30
    پیش ازآن‌کاید خم اسرار مخموران به جوش / طاق مینا خانهٔ تحقیق برگ تاک بود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اکبود
    شناسه
    bayt 17,085 · ganjoor 43,559

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه