دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1593

نفس تا پرفشان است از تو و من برنمی‌آید

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه نبرنمیایدردیف برنمی ایددشواری میانه

کسی زین خجلت در آتش‌افکن برنمی‌آید

زبانم را حیا چون موج گوهر لال کرد آخر

ز زنجیری که درآب است شیون برنمی‌آید

حضور دل طمع داری ز تعمیر جسد بگذر

که گوهر از صدفها بی‌شکستن برنمی‌آید

گدازی از نفس گیر انتخاب نسخهٔ هستی

که جز شبنم ز شیر صبح روغن برنمی‌آید

غرور خودسریها ابجد نشو و نما باشد

ز تخم اول به جز رگهای گردن برنمی‌آید

ریاضت تاکجا بار درشتی بندد از طبعت

به صیقل آینه ازننگ آهن برنمی‌آید

به رفع تهمت غفلت گداز درد سامان کن

که دل تا خون نگردد از فسردن برنمی‌آید

هواپروردهٔ شوق بهارستان دیدارم

به گلخن هم نگاه من زگلشن برنمی‌آید

به عریانی چو گردن بایدم ناچار سرکردن

به این رازی که من دارم نهفتن برنمی‌آید

بساط مهر باید سایه را از دور بوسیدن

به برق جلوهٔ او هستی من برنمی‌آید

ادب فرسوده‌تر از اشک مژگان‌پرورم بیدل

من و پایی که تا کویش ز دامن برنمی‌آید

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم آیینه موج / دریا دل / قلب گردن شرم / حیا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
درد: رنج و الم؛ سرمایهٔ عاشق و راهِ پختگیِ جان.
جلوه: آشکارشدن زیبایی یا حقیقت در صورت دیدنی.
شوق: اشتیاقِ سوزان؛ کششِ پرشورِ دل به‌سوی معشوق و وصال.
شبنم: رطوبت لطیف بامدادی؛ نماد لطافت، ناپایداری و اشک.
نگاه: نگریستن؛ تجلیِ معشوق و سرچشمهٔ شور و گرفتاری.

غزل‌های مرتبط

غزل 1594
نفس هم از دل من بی‌ش غزل 2452
به دل گر یک شرر شوق غزل 2664
به ذوق عافیت ای ناله غزل 1678
چشم واکن رنگ اسرار د غزل 963
لعل لب او یکدم بر حا غزل 2673
غبارم می‌کشد محمل به

خوانش و منبع در گنجور ↗