→ دیوانِ بیدل دهلوی

گردن

288 بیت · 291 مصراع · 238 غزل

تعریف

gardan

گردن در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با گردن شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: گردن؛ نمادِ پذیرشِ بار و فروتنیِ تسلیم. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 291 مصراع، 288 بیت و 238 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: گردن (291). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    دمی ز عبرت اگر خم‌ کند حیا گردن / سر غرور نبندد به دوش ما گردن
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اگردن
    شناسه
    bayt 28,092 · ganjoor 44,522
  2. 2
    گر به خون مشتاقان تیغ او کشد گردن / تا قیامت از سرها جای مو دمد گردن
    وزن
    فاعلن مفاعیلن فاعلن مفاعیلن (مقتضب مثمن مطوی مقطوع)
    قافیه
    دگردن
    شناسه
    bayt 28,106 · ganjoor 44,523
  3. 3
    از خود سری مچینید ادبار تا به‌گردن / خلقی‌ست زین چنین سر بیزار تا به‌گردن
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    ارتابهگردن
    شناسه
    bayt 28,119 · ganjoor 44,524
  4. 4
    ما و رُعونت‌، افسانهٔ کیست / نازِ پری بست گردن به مینا
    وزن
    مستفعلن فع مستفعلن فع (متقارب مثمن اثلم)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 5 · ganjoor 40,633
  5. 5
    غبارم آب می‌گردد ز شرم گردن‌افرازی / ز شبنم برنیایم‌گر همه‌گردم هوا اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ااینجا
    شناسه
    bayt 131 · ganjoor 40,644
  6. 6
    رسیده‌ گیر به معراج امتیاز چو شمع / همان سری که ز گردن فکنده‌اند اینجا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نفکندهانداینجا
    شناسه
    bayt 203 · ganjoor 40,650
  7. 7
    مآل شعله هم داغ است، اگز آسودگی خواهی / به صد گردن مده از کف جبین سجده‌فرسا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 377 · ganjoor 40,664
  8. 8
    به خاک تیره آخر خودسری‌ها می‌برد ما را / چو آتش‌، گردن‌افرازی ته پا می‌برد ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    امیبردمارا
    شناسه
    bayt 500 · ganjoor 40,676
  9. 9
    ندارد گردن تسلیم بیش از سایهٔ مویی / عبث بر ما تنک‌ کردند تیغ قاتل ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لمارا
    شناسه
    bayt 539 · ganjoor 40,680
  10. 10
    ز آب زندگی تا بگذرد تشویش رعنایی / خم وضع ادب پل کرد دوش و گردن ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمارا
    شناسه
    bayt 569 · ganjoor 40,682
  11. 11
    محکوم فرمان قضا مشکل‌کشد سر بر هوا / از تیغ گر غافل نه‌ای گردن برافرازی چرا
    وزن
    مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)
    قافیه
    ازیچرا
    شناسه
    bayt 801 · ganjoor 40,705
  12. 12
    چو ماه نو مکن‌گردن‌کشی‌گر نیستی ن / که اینجا جپ سعرداری‌کمالی نیست‌کاملرا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,146 · ganjoor 40,736
  13. 13
    به‌گردن دل فرصث‌شمار باید بست / ستم ترانهٔ گریال نانواخته را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اختهرا
    شناسه
    bayt 1,699 · ganjoor 40,785
  14. 14
    نیست سرو از بی‌بری ممنون احسان بهار / بارِ منّت خم نسازد گردن آزاده را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادهرا
    شناسه
    bayt 1,732 · ganjoor 40,788
  15. 15
    شوخی چشمت هم‌از مژگان توان دیدآشکار / گردن مینا بود رگهای تاک این باده را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادهرا
    شناسه
    bayt 1,743 · ganjoor 40,789
  16. 16
    چو رنگ عهدهٔ ناموس وحشتیم به گردن / ز خویش هرکه برآید پری برآورد از ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ریبراوردازما
    شناسه
    bayt 2,241 · ganjoor 40,833
  17. 17
    هر سری را کز رعونت‌ گردن افرازد به چرخ / مو‌کشان آرد قضا در راه جولان شما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشما
    شناسه
    bayt 2,327 · ganjoor 40,841
  18. 18
    به طوق فاخته نازد محبت از فن ما / که زخم تیغ تو دارد طواف‌گردن ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نما
    شناسه
    bayt 2,616 · ganjoor 40,867
  19. 19
    آخر انجام رعونت چون شمع / می‌کشد تار رگ‌ گردن ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مسدس مخبون محذوف)
    قافیه
    نما
    شناسه
    bayt 2,637 · ganjoor 40,868
  20. 20
    مدد از هیچ‌کس در موسم پیری نمی‌خواهم / که بس باشد مرا برکف عصای‌گردن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمینا
    شناسه
    bayt 2,994 · ganjoor 40,902
  21. 21
    اگر بیدل ز اهل مشربی تسلیم سامان‌کن / رگ‌گردن ندارد نسبتی باگردن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمینا
    شناسه
    bayt 2,999 · ganjoor 40,902
  22. 22
    ز بخت نارسا نگرفت دستم‌گردن مینا / مگر مژگان دماند اشک وگیرد دامن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمینا
    شناسه
    bayt 3,007 · ganjoor 40,904
  23. 23
    اگرسنگ رهت هوش است فال می پرستی زن / که از خود برنخیزی بی‌عصای‌گردن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمینا
    شناسه
    bayt 3,017 · ganjoor 40,904
  24. 24
    شهید انتظار جلوهٔ تیغ که‌ام یارب / که چون شمعم زیک‌گردن بلندی می‌کندسرها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,173 · ganjoor 40,918
  25. 25
    فریاد که بستند بر این هستی باطل / یک گردن و صد رنگ ادا کردن حق‌ها
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    قها
    شناسه
    bayt 3,257 · ganjoor 40,925
  26. 26
    فکر خود بی‌دماغی هوس است / سرگران شد خمید گردن‌ها
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    نها
    شناسه
    bayt 3,345 · ganjoor 40,933
  27. 27
    مخور ای شمع از هستی فریب مجلس‌آرایی / که یک گردن نمی‌ارزد به چندین سر بریدن‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدنها
    شناسه
    bayt 3,456 · ganjoor 40,943
  28. 28
    به اقبال ادب گر نسبتی داری مهیا کن / گریبانی که از سر نگذرد گردن‌فرازی‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ازیها
    شناسه
    bayt 3,543 · ganjoor 40,951
  29. 29
    کسی ز دام تعلق چسان برون تازد / شکسته‌گردن هر موج طوقی ازگرداب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,810 · ganjoor 40,975
  30. 30
    صد تپش دربار دارد خجلت وضع غرور / موج نبض بیقرار است از رگ گردن در آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ندراب
    شناسه
    bayt 4,097 · ganjoor 40,999

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه