دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 639

اجابتی ندمید از دعای‌کس به دو دست

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه سبهدودستردیف به دو دستدشواری میانه

مگر سبو شکند گردن عسس به دو دست

ز عجز ساخته‌ام با هوای عالم پوچ

من‌و دلی که چو دندان‌گرفته خس به دو دست

ز رمز حیرت آیینه، حسن غافل نیست

ستاده‌ام ز دل ساده ملتمس به دو دست

دو برگ گل ز سراپای من جنون دارد

کشیده‌ام سوی‌خود دامنت ز بس به دو دست

به گوش دل نتوان زد نوای ساز رحیل

چو ناقه‌ گر همه‌ بربندی‌اش جرس به دو دست

هوس نمی‌برد از خلق ننگ‌‌عریانی

تو هم بپوش دمی چند پیش‌وپس به دو دست

به دستگاه جهان غرورپا زده‌گیر

مچسب هرزه بر این دامن هوس به دو دست

مآل کوشش امکان ندامت است اینجا

نبرد پیش جز افسوس هیچکس به دو دست

مباد جیب قیامت درد تظلم دل

گرفته‌ایم چو لب دامن نفس به دو دست

اشاره می‌کند از ننگ احتیاج به گور

به گاه جوع زمین‌کندن فرس به دو دست

چو صبح می‌روم از دامگاه الفت وهم

زگرد بال پریشان همان قفس به دو دست

درین ستمکده بال هوس مزن بیدل

نگاهدار سر خویش چون مگس به دودست

مفاهیمِ این غزل

دست / کف آیینه دامن / گریبان دل / قلب هوس / آرزو نفس / دم

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.

غزل‌های مرتبط

غزل 2696
به این تمکین خرامت ف غزل 2164
ببین به ساز و مپرس ا غزل 990
هوس‌پیمای فرصت گرد ک غزل 538
زندگی را شغل پرواز ف غزل 1251
ترکِ آرزو کردم رنجِ غزل 1210
نیام تیغ عالم گیر مس

خوانش و منبع در گنجور ↗