دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1754

چند نشینی به کلفت دل مأیوس

وزن مفتعلن فاعلات مفتعلن فع (منسرح مثمن مطوی منحور)قافیه وسدشواری میانه

همچو دویدن به طبع آبله محبوس

ای نفس از دل برآر رخت توهم

خانهٔ آیینه نیست عالم ناموس

ریخت ندامت به دامنم دل پر خون

آبله‌ای بود حاصل کف افسوس

سرکشی از طینتم گمان نتوان برد

نقش قدم کس ندید جز به زمین‌بوس

دامن شب تا به کی بود کفن صبح

به که برآیی ز گرد کلفت ناموس

ناله در اشک زد ز عجز رسایی

آب شد این شعله از ترقی معکوس

صد چمن امید لیک داغ فسردن

نامهٔ رنگم که بست بر پر طاووس‌؟

آتش دیر از هوای عشق بلند است

گبر نفس غرهٔ دمیدن ناقوس

چیست مجاز انفعال رمز حقیقت

جلوه عرق کرد گشت آینه محبوس

بیدل، اگر دست ما ز جام تهی شد

پای طلب کی شود ز آبله مأیوس

مفاهیمِ این غزل

آیینه آبله / رنج راه دل / قلب نفس / دم آتش / شمع دست / کف

تلمیحاتِ این غزل

ناقوس

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
داغ: نشان سوختگی یا زخم؛ کنایه از اندوه، عشق و حسرت.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.

غزل‌های مرتبط

غزل 1755
گر شود از خواب من خی غزل 1502
شب که جز یأس به کام غزل 1501
تا دل از انجمن وصل ت غزل 1836
چند پاشی ز جنون خاک غزل 1555
هرکجا عبرت به درس وع غزل 1704
دل بیضهٔ طاووس خیال

خوانش و منبع در گنجور ↗