دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 409

اشک از مژگان در این ویرانه نشکست و نریخت

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه انهنشکستونریختردیف نریختدشواری درآمدنی

خوشه خشکی داشت اینجا، دانه نشکست و نریخت

زیرِ گردون صدهزاران سر به باد فتنه رفت

کهنه‌خشتی زین ندامت خانه نشکست و نریخت

در کشاکشْ اقتدارِ ارّهٔ اقبالِ دهر

اینقدرها بس که یک دندانه نشکست و نریخت

آه از آن روزی که استغنای غیرت‌زای عشق

خاک صحرا بر سرِ دیوانه نشکست و نریخت

سعیِ سرچَنگِ ملامت چارهٔ سودا نکرد

موی از مجنون به چندین شانه نشکست و نریخت

مجلسِ مِی شیشه و پیمانهٔ بسیار داشت

هیچکس چون محتسب، مستانه نشکست و نریخت

در برِ این انجمن رنگی نگردانید شمع

تا قیامت هم پرِ پروانه نشکست و نریخت

باعثِ هر گریه و فریاد لطفِ آشناست

شیشه و صهبای ما بیگانه نشکست و نریخت

مرگ می‌باشد علاجِ تشنه‌کامی‌های حرص

پُر نشد پیمانه تا پیمانه نشکست و نریخت

تا ابد در خاک اگر جویی نخواهی یافتن

آن قدح کز بازی طفلانه نشکست و نریخت

ماتمِ امروز دید و نوحهٔ فردا شنید

اشک‌ِ ما بیدل به هیچ افسانه نشکست و نریخت

مفاهیمِ این غزل

اشک / گریه سر / سودا پر / بال / پرواز شیشه آتش / شمع بزم / محفل

تلمیحاتِ این غزل

مجنون

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
خانه: سرپناهِ زیست؛ نمادِ دل، تن یا قفسِ هستی.
هیچ: بودِ تهی و بی‌اعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.
شیشه: ظرفِ بلورین؛ نمادِ شکنندگیِ دل و صفای جان.
آه: نالهٔ دل؛ دودِ سینهٔ عاشق و فریادِ سوز و درد.
باد: وزشِ هوا؛ نمادِ ناپایداری، غرور و تهیّتِ هستی.
قیامت: رستاخیز؛ نمادِ آشوبِ بزرگ و شورِ بی‌اندازه.
انجمن: مجلس و گردِهمایی؛ نمادِ محفلِ انس و جمعِ یاران.
اقبال: بخت و روی‌آوریِ دولت؛ نمادِ کامیابی و سعادتِ روزگار.
رنگی: رنگین و رنگ‌دار؛ نمادِ فریب و ناپایداریِ ظاهرِ جهان.

غزل‌های مرتبط

غزل 1209
خلوتسرای تحقیق کاشان غزل 64
شور جنون در قفسی با غزل 2353
فرصت‌کمین پرواز چون غزل 1196
دل انجمن محرم و بیگا غزل 1309
گر نالهٔ من پرتو اند غزل 2543
چون گهر هر چند بر در

خوانش و منبع در گنجور ↗