→ دیوانِ بیدل دهلوی

شیشه

498 بیت · 498 مصراع · 423 غزل

تعریف

shisheh

شیشه در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با شیشه شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: ظرفِ بلورین؛ نمادِ شکنندگیِ دل و صفای جان. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 498 مصراع، 498 بیت و 423 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: شیشه (498). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    وَهْم تا کی شمرد سال و مه فرصت‌ِ کار / شیشهٔ ساعت‌ موهوم حباب‌ است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اباستاینجا
    شناسه
    bayt 143 · ganjoor 40,645
  2. 2
    جوش اشکیم وشکست آیینه‌دار است اینجا / رقص هستی همه‌دم شیشه سوار است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اراستاینجا
    شناسه
    bayt 176 · ganjoor 40,648
  3. 3
    در ره عشق ز دل فکر سلامت غلط است / گر همه سنگ بوَد شیشه به چنگ است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاستاینجا
    شناسه
    bayt 191 · ganjoor 40,649
  4. 4
    فلک ز صفری که می‌گشاید بر اعتبارات می‌فزاید / خلای یک شیشه می‌نماید پری ز چندین پیاله پیدا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    الهپیدا
    شناسه
    bayt 350 · ganjoor 40,662
  5. 5
    زبان درد دل آسان نمی‌توان فهمید / شکسته‌اند به صد رنگ، شیشهٔ ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 359 · ganjoor 40,663
  6. 6
    نه از عیش است اگر چون شیشهٔ می قلقل آ‌هنگم / شکست دل صلایی می‌زند رنگ تماشا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 381 · ganjoor 40,665
  7. 7
    همیشه تشنه‌لب خون ما بوَد بیدل‌ / چو شیشه هر که به دست آورد دل ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 437 · ganjoor 40,669
  8. 8
    همیشه تشنه‌لبِ خونِ ما بوَد بیدل / چو شیشه هرکه به دست آورَد دلِ ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 463 · ganjoor 40,672
  9. 9
    کو شور مستی‌ای که درین عبرت‌انجمن / گرد شکست شیشه‌ کنم ماهتاب را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابرا
    شناسه
    bayt 648 · ganjoor 40,692
  10. 10
    فیض بهار لغزش مستانه بردنی‌ست / در شیشه‌های آبله میکن گلاب را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابرا
    شناسه
    bayt 660 · ganjoor 40,693
  11. 11
    قلقلِ ما و مَنَت پُر به‌گلو افتاده‌ست / بِشِکن شیشه و چون باده به یکبار برآ
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اربرا
    شناسه
    bayt 679 · ganjoor 40,695
  12. 12
    اشک‌ کشد تا به‌ کجا ساغر ناموس حیا / شیشه به بازار شکن‌، اندکی از خانه برآ
    وزن
    مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن (رجز مثمن مطوی)
    قافیه
    انهبرا
    شناسه
    bayt 717 · ganjoor 40,698
  13. 13
    با نسیم خندهٔ گل غنچه از خود می‌رود / دل صدا باشد شکست‌ شیشه‌های رنگ‌ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگرا
    شناسه
    bayt 1,073 · ganjoor 40,730
  14. 14
    از شکست ما صدای شکوه نتوان یافتن / شیشه اینجا می‌گشاید لب به تحسین سنگ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ینسنگرا
    شناسه
    bayt 1,093 · ganjoor 40,732
  15. 15
    به تردستی بزن ساقی غنیمت‌دار قلقل را / مبادا خشکی افشاردگلوی شیشهٔ مل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,114 · ganjoor 40,734
  16. 16
    نفس دزدیدنم توفان خون در آستین دارد / گلوی شیشه‌ام بامی فروبرده‌ست قلقل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,129 · ganjoor 40,735
  17. 17
    زتأثیر شکستن غنچه آغوش چمن دارد / تو هم مگذار دامان شکست شیشهٔ دل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,140 · ganjoor 40,736
  18. 18
    بر شیشه‌های ساعت اگر وارسیده‌ای / دریاب‌گرد قافلهٔ ماه و سال را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    الرا
    شناسه
    bayt 1,153 · ganjoor 40,737
  19. 19
    چون غبار شیشهٔ ساعت تسلی دشمنیم / از مزاج خاک ما هم برده‌اند آرام را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امرا
    شناسه
    bayt 1,227 · ganjoor 40,743
  20. 20
    خمار شیشهٔ چرخ از نگونی‌اش پداست / چسان علا‌ج‌کندکلفت دماغ مرا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اغمرا
    شناسه
    bayt 1,333 · ganjoor 40,753
  21. 21
    دارم ز سامان الست اول‌گداز آخر شکست / یک شیشه باید نقش بست آغاز وانجام مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اممرا
    شناسه
    bayt 1,364 · ganjoor 40,756
  22. 22
    ما صافدلان سرشکن طبع درشتیم / بر سنگ ترحم نبود شیشه‌گران را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,485 · ganjoor 40,766
  23. 23
    تا نگردد فاش سرّ مستی‌ات مگشای چشم / چون پری‌کاین شیشه ظاهرمی‌کند رازتورا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازتورا
    شناسه
    bayt 1,636 · ganjoor 40,779
  24. 24
    از شکستن دل نمی‌افتد ز چشم اعتبار / کس نمی‌خواهد ته پا شیشه بشکسته را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ستهرا
    شناسه
    bayt 1,714 · ganjoor 40,786
  25. 25
    عیشِ ترکِ خانمان از مردم آزاد پرس / کس نداند جز صدا قدرِ شکستِ شیشه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یشهرا
    شناسه
    bayt 1,763 · ganjoor 40,791
  26. 26
    گر شود دشمن ملایم، چشمِ لطف از وی مدار / مومیایی چاره ننماید شکست شیشه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یشهرا
    شناسه
    bayt 1,767 · ganjoor 40,791
  27. 27
    مفلسان را بیدل از مشق خموشی چاره‌ نیست / تنگ‌دستی باز می‌دارد ز قُلقُل شیشه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یشهرا
    شناسه
    bayt 1,773 · ganjoor 40,791
  28. 28
    نوایی نیست غیراز قلقل مینا درین محفل / نفس یک سر رهین شیشه‌سازان‌گشت نایی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اییرا
    شناسه
    bayt 1,955 · ganjoor 40,808
  29. 29
    ادبی تا تسلسلت نکند شیشه بی‌ملت / که به انداز قلقلت پریی هست پرگشا
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلاتن مفاعلن
    قافیه
    رگشا
    شناسه
    bayt 1,995 · ganjoor 40,811
  30. 30
    آب رخ کس نرود، جز به تقاضای هوس / شیشه تهی گیر ز می، یا لب ساغر مگشا
    وزن
    مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن (رجز مثمن مطوی)
    قافیه
    رمگشا
    شناسه
    bayt 2,012 · ganjoor 40,813

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه