دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 42

نگاه وحشی لیلی چه افسون کرد صحرا را

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه ونکردصحراراردیف صحرا رادشواری دشوار

که نقش پای آهو چشم مجنون کرد صحرا را

دل از داغ محبت گر به این دیوانگی بالد

همان یک لاله خواهد تشت پرخون کرد صحرا را

بهار تازه‌رویی حسن فردوسی دگر دارد

گشاد جبهه رشک ربع مسکون کرد صحرا را

به پستی درنمانی گر به آسودن نپردازی

غبار پرفشان هم دوش گردون کرد صحرا را

دماغ اهل مشرب با فضولی برنمی‌آید

هجوم این عمارت‌ها دگرگون کرد صحرا را

ز خودداری ندانستیم قدر عیش آزادی

دل غافل به کنج خانه مدفون کرد صحرا را

ندانم گردباد از مکتب فکر که می‌آید

که این یک مصرع پیچیده موزون کرد صحرا را

به قدر وسعت است آماده استعداد ننگی هم

بلندی ننگ چین بر دامن افزون کرد صحرا را

غبارم را ندانم در چه عالم افکند یا رب

غم آزادی‌ای کز شهر بیرون کرد صحرا را

به کشتی از دل مأیوس باید بگذرم بیدل

شکست این آبله چندان که جیحون کرد صحرا را

مفاهیمِ این غزل

جنون / مجنون دل / قلب آزادی چشم / نگاه نام / اعتبار غبار / سایه

تلمیحاتِ این غزل

لیلی مجنون

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
داغ: نشان سوختگی یا زخم؛ کنایه از اندوه، عشق و حسرت.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
خانه: سرپناهِ زیست؛ نمادِ دل، تن یا قفسِ هستی.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
آبله: تاولِ پا یا دانهٔ پوست؛ نشانهٔ رنجِ راه و سلوک.
نگاه: نگریستن؛ تجلیِ معشوق و سرچشمهٔ شور و گرفتاری.
حسن: زیبایی؛ جلوهٔ جمالِ معشوق و تجلیِ حُسنِ ازلی.
فکر: اندیشه؛ تأمل و سیرِ ذهن، گاه دامِ راهِ دل.
دماغ: بینی یا سَر؛ جایگاهِ پندار، سرمستی و سودای خیال.

غزل‌های مرتبط

غزل 139
نظر بر کج‌روان از را غزل 138
چنان پیچیده توفان سر غزل 12
پل و زورق نمی‌خواهد غزل 25
درین نه آشیان غیر از غزل 1827
زبان فرسوده نقدی را غزل 2812
نشد آیینه کیفیت ما ظ

خوانش و منبع در گنجور ↗