دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2650

بر اوج بی‌نیازی اگر وارسیده‌ای

وزن مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه ارسیدهایدشواری نسبتاً آسان

تا سر به پشت پا نرسد نارسیده‌ای

ای نردبان طراز خمستان اعتبار

چون نشئه تا دماغ به صد جا رسیده‌ای

این ما و من ترانهٔ هر نارسیده نیست

حرفت ز منزلیست که گویا رسیده‌ای

کو منزل و چه جاده خیالی دگر ببند

ای میوهٔ رسیده به خود وارسیده‌ای

فهمیدنی‌ست نشو نمای تنزلت

یعنی چو موی سر به ته پا رسیده‌ای

واماندنی شد آبلهٔ پای همتت

پنداشتی به اوج ثریا رسیده‌ای

در علم مطلق این همه چون و چرا نبود

ای معنی یقین به چه انشا رسیده‌ای

داغیم ازین فسون که درین حیرت انجمن

با ما رسیده‌ای تو و تنها رسیده‌ای

خلقی به جلوهٔ تو تماشایی خود است

گویا ز سیر آینهٔ ما رسیده ای

فکر شکست توبهٔ ما نیست آنقدر

مینا تو هم ز عالم خارا رسیده‌ای

هرجا رسی همین عملت حاصلست و بس

امروز فرض کن که به فردا رسیده‌ای

ای کاروان واهمهٔ غربت و وطن

زان کشورت که راند که اینجا رسیده‌ای

بیدل ز پهلوی چه کمالست دعویت

مضمون کی به خاطر عنقا رسیده‌ای

مفاهیمِ این غزل

پا / قدم / راه سر / سودا فکر / معنی آیینه آبله / رنج راه جام / ساغر / مینا

تلمیحاتِ این غزل

ثریا عنقا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
جلوه: آشکارشدن زیبایی یا حقیقت در صورت دیدنی.
آبله: تاولِ پا یا دانهٔ پوست؛ نشانهٔ رنجِ راه و سلوک.
سیر: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق.
معنی: مقصود درونی یا حقیقت پنهان پشت لفظ و صورت.
فکر: اندیشه؛ تأمل و سیرِ ذهن، گاه دامِ راهِ دل.
دماغ: بینی یا سَر؛ جایگاهِ پندار، سرمستی و سودای خیال.
مینا: شیشه و صراحیِ باده؛ نمادِ دلِ شفاف و ظرفِ معنا.
انجمن: مجلس و گردِهمایی؛ نمادِ محفلِ انس و جمعِ یاران.
اعتبار: ارج و آبرو؛ کنایه از بی‌بنیادیِ ناپایدارِ دنیا نزدِ بیدل.

غزل‌های مرتبط

غزل 1043
نه مفصل نه مجملی دار غزل 1464
جمعی که با قناعت جاو غزل 2214
ز بسکه حیرت دیدار بر غزل 695
جایی که مرگ شهرت انج غزل 1167
هرگز به دستگاه نظر پ غزل 2576
نقاش تاکشد اثر ناتوا

خوانش و منبع در گنجور ↗