دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2454

دمی ز عبرت اگر خم کند حیا گردن

وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)قافیه اگردنردیف گردندشواری نسبتاً آسان

سر غرور نبندد به دوش ما گردن

ز سر خیال رعونت برآر و ایمن باش

رگی‌ست آنکه ز تن می‌کند جدا گردن

ز خود نمایی طاقت نمی‌توان برخاست

به حکم خجلت اگر بشکند عصا گردن

چه ممکن‌ست که ظالم رسد به اوجِ کمال

مگر کشیدن دارش کند رسا گردن

رگی که ساز تو دارد گسستن آهنگ است

چوگردباد مده تاب بر هوا گردن

به جسمت از رگ و پی آن قدر گرفتاری‌ست

که سرکشی ده به چندین کمندها گردن

به هر که وانگری هستی ستم ایجاد

ز پشت پاش کشیده‌ست پوست تا گردن

به رنگ دانه درین کشتزار دعوی خیز

فتاده است سر و می‌کشد ز پاگردن

فکنده‌ایم سپر تا قضا چه پیش آرد

ستم گران دم تیغند و عجز ما گردن

تو از حلاوت تسلیم غافلی ورنه

چو نیشکر همه بند است جابجاگردن

اگر نه در دم تیغ محبت اعجازست

سر بریدهٔ قمری که دوخت با گردن

فغان که حق حضوری بجا نیاوردیم

چو شمع سر به هوا رفت زیر پا گردن

کسی مباد هوس میهمان خوان غرور

ز اشتهای سری، می‌خورد قفا گردن

ز ساز قلقل مینا شنیده‌ام بیدل

که سنگ اگر شکنی نیست بی‌صدا گردن

مفاهیمِ این غزل

گردن سر / سودا نفس / دم ساز / آهنگ عجز / فقر هوا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
تیغ: شمشیر و لبهٔ تیز؛ نمادِ قهرِ معشوق و جراحتِ عشق.
خم: خمیدگی یا خمِ شراب؛ منبعِ مستی و فیضِ معنوی.
حیا: شرم و آزرم؛ پردهٔ ادب و حجابِ جمالِ معشوق.
عبرت: پندگرفتن؛ درسِ بیداری از گذرِ روزگار و فنای جهان.
هوا: هوای جو یا هوسِ نفس؛ آرزو، میل و عشقِ سوزان.

غزل‌های مرتبط

غزل 2456
از خود سری مچینید اد غزل 71
ای غافل از رنج هوس آ غزل 2691
ای سعی نگون، زین دشت غزل 1780
بهار صنع چو دیدیم در غزل 2465
رساند عمر به جایی دل غزل 2753
چو من به دامگه عبرت

خوانش و منبع در گنجور ↗