دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1936

خواندم خط هر نسخه به ایمای تغافل

وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه ایتغافلردیف تغافلدشواری نسبتاً آسان

آفاق نوشتم به یک انشای تغافل

مشکل که توان برد به افسون تماشا

آسودگی از بادیه پیمای تغافل

هنگامهٔ آشوب جهان گوشهٔ آب است

پیدا کنی از عبرت اگر جای تغافل

درکارگه هستی موهوم ندیدیم

نقشی که توان بست به دیبای تغافل

در عشق ننالی که اسیران نفروشند

صبری که ز کف رفت به یغمای تغافل

گر بحر نقاب افکند از چهره وصالست

لطفست همان اسم معمای تغافل

فریاد که تمکین غرور تو ندارد

سنگی که خورد بر سر مینای تغافل

آن سرمه که درگوشهٔ چشم تو مقیم است

دنباله دوانده‌ست به پهنای تغافل

از ساغر چشمت چقدر سحر فروش است

کیفیت نظّاره سراپای تغافل

خوبان همه تن شوخی انداز نگاهند

بیدل تو نه‌ای محرم ایمای تغافل

مفاهیمِ این غزل

ناز / نیاز راز / محرم سر / سودا آب / شبنم افسون / پری چشم / نگاه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
سحر: سپیده‌دم؛ زمان گشایش، دعا، بیداری و تغییر حال.
شوخی: چالاکی و دلربایی؛ طنّازی و جلوه‌گریِ پرشورِ معشوق.
عبرت: پندگرفتن؛ درسِ بیداری از گذرِ روزگار و فنای جهان.
پیدا: آشکار و نمایان؛ ظهورِ حق در برابرِ نهان و پنهان.
بحر: دریا؛ نماد وحدت و هستی بیکران که قطره در آن محو می‌شود.
ساغر: جامِ شراب؛ نمادِ دریافتِ فیض و سرمستیِ معنوی.
کف: کفِ دست یا کفِ آب؛ نمادِ ناپایداری و تهی‌دستی.
تغافل: خود را به بی‌خبری زدن؛ نازِ معشوق در نادیده‌گرفتنِ عاشق.
سرمه: گرد سیاه برای چشم؛ در شعر نشانه بینایی، سیاهی یا غبار چشم.
غرور: خودبینی و نخوت؛ نزدِ بیدل پردهٔ پندارِ خودی و حجابِ راه.

غزل‌های مرتبط

غزل 1934
زین باغ گذشتیم به اح غزل 1935
ای جوش بهارت چمن‌آرا غزل 1933
تا چشم تو شد ساغر دو غزل 1641
دل خلوت اندیشهٔ یار غزل 213
هم آبله هم چشم پر آب غزل 676
شوخی که جهان گرد جنو

خوانش و منبع در گنجور ↗