→ دیوانِ بیدل دهلوی

عنقا / نایابی

575 بیت · 599 مصراع · 491 غزل

تعریف

anqa-nayab

عنقا / نایابی در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با عنقا شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن نایاب، بی‌نشان، نام است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: وجودِ نامیاب و نشان ناپیدا. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 599 مصراع، 575 بیت و 491 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: نام (301)، عنقا (209)، نایاب (53)، بی‌نشان (51). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    تجدید سِحرکاری‌ست در جلوه‌زار عنقا / صدگردش است و یک‌ گل رنگ‌ِ بهار عنقا
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    ارعنقا
    شناسه
    bayt 2,029 · ganjoor 40,815
  2. 2
    هواپیمای عنقا شهرتی مپسند همت را / نگین بی‌نشان حیف است ننگ نام بردارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    امبردارد
    شناسه
    bayt 11,312 · ganjoor 42,079
  3. 3
    وداع آرایش نگین‌ کن‌، ز شرم دامان حرص چین‌ کن / مزن به سنگ از جنون شهرت چو نام عنقا وقار خود را
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ارخودرا
    شناسه
    bayt 845 · ganjoor 40,709
  4. 4
    نامِ صیاد پَرافشانی عنقا کافیست / غیرِ بیدل‌ گرهی نیست به دام دل ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    امدلما
    شناسه
    bayt 2,410 · ganjoor 40,848
  5. 5
    پیام داشت به عنقا خط جبین حباب / که‌گرد نام نشسته است بر نگین حباب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ینحباب
    شناسه
    bayt 3,913 · ganjoor 40,984
  6. 6
    آزاد نیستی همه‌گر بی‌نشان شوی / عنقا هم اززبان خلایق نرسته است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ستهاست
    شناسه
    bayt 6,475 · ganjoor 41,206
  7. 7
    پیش ازآن بیدل‌که هستی آشیان پیرا شود / نام ما بال هوس در بیضهٔ عنقا شکست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اشکست
    شناسه
    bayt 7,470 · ganjoor 41,734
  8. 8
    خاک‌گردیدیم و از ذوق طلب فارغ نه‌ایم / نام در پرواز آمد تا پر عنقا شکست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اشکست
    شناسه
    bayt 7,473 · ganjoor 41,735
  9. 9
    آنچه می‌گویند عنقا ای ز خود غافل تویی / گر توانی یافت خود را مطلبی نایاب نیست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابنیست
    شناسه
    bayt 8,497 · ganjoor 41,835
  10. 10
    هستی ما نام پروازی به دام آورده بود / بی‌نشانی بال زد چندان‌که از عنقا گذشت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اگذشت
    شناسه
    bayt 9,607 · ganjoor 41,930
  11. 11
    اگر صد نام بندی بر صفیر دعوت عنقا / هما از بی‌نیازی سر به اوج‌کبریا دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ادارد
    شناسه
    bayt 11,130 · ganjoor 42,063
  12. 12
    گر همه عنقا شویم حاصل ما کو / نقش نیگن خیال نام ندارد
    وزن
    مفتعلن فاعلات مفتعلن فع (منسرح مثمن مطوی منحور)
    قافیه
    امندارد
    شناسه
    bayt 11,649 · ganjoor 42,112
  13. 13
    بی‌نشانم لیک بالی از زبان‌ها می‌زنم / ای خوش آن عنقا که ساز نام نتوانست کرد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امنتوانستکرد
    شناسه
    bayt 12,440 · ganjoor 42,180
  14. 14
    نام عنقا نقشبند پردهٔ ادراک نیست / هیچکس زین بزم فهم آن پری پیدا نکرد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انکرد
    شناسه
    bayt 12,637 · ganjoor 42,196
  15. 15
    اگر تعین عنقا هوس پیام نباشد / نشان خود به جهانی برم که نام نباشد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    امنباشد
    شناسه
    bayt 13,685 · ganjoor 42,290
  16. 16
    نی نشان دارم نه نام اما هنوز / همت ‌من ‌ننگ عنقا می‌کشد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    امیکشد
    شناسه
    bayt 14,202 · ganjoor 42,334
  17. 17
    نام هم معراج شوخیهاست پرواز ترا / همچو عنقا آشیان در عالم آواز بند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازبند
    شناسه
    bayt 15,474 · ganjoor 42,447
  18. 18
    گر برون تازید از آرایش نام و نشان / تخت آزادی به دوش همّت عنقا زنید
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازنید
    شناسه
    bayt 18,615 · ganjoor 43,694
  19. 19
    عنقا چه نشان می‌دهد از شهرت موهوم / چشمی بگشایید که نام چه نگینید
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینید
    شناسه
    bayt 18,783 · ganjoor 43,708
  20. 20
    برپر عنقا تو هر رنگی‌که می‌خواهی ببند / صورت آیینهٔ هستی همین نام است و بس
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اماستوبس
    شناسه
    bayt 19,897 · ganjoor 43,805
  21. 21
    نام هم مفت است‌، عنقا بشنو و خاموش باش / صد عدم از هستی آن سویم ز ایجادم مپرس
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادممپرس
    شناسه
    bayt 19,981 · ganjoor 43,813
  22. 22
    نام ‌کرم اگر شنوی در جهان بس است / اینجا گذشته است ز عنقا همای فیض
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ایفیض
    شناسه
    bayt 21,174 · ganjoor 43,915
  23. 23
    هر دو عالم خانهٔ نقاش شد تا در خیال / صورتی چون نام عنقا بی‌اثر پیدا شدم
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اشدم
    شناسه
    bayt 23,911 · ganjoor 44,159
  24. 24
    داغ نیرنگم‌، مپرس از مطلب نایاب من / جست‌وجوی هر چه کردم محرم عنقا شدم
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اشدم
    شناسه
    bayt 23,937 · ganjoor 44,161
  25. 25
    ز موهومیم تا به آثار عنقا / تفاوت همین بس‌که نام است ننگم
    وزن
    فعولن فعولن فعولن فعولن (متقارب مثمن سالم)
    قافیه
    نگم
    شناسه
    bayt 25,582 · ganjoor 44,308
  26. 26
    همان بهتر که پیش از خاک‌گشتن بی‌نشان باشم / دماغ شهرت عنقا ندارد ریزش بالم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    الم
    شناسه
    bayt 25,646 · ganjoor 44,314
  27. 27
    نام عنقا بنشان به که نگردد ممتاز / بر نگین زین دو نفس عمر چه بیداد کنم
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ادکنم
    شناسه
    bayt 25,984 · ganjoor 44,342
  28. 28
    زان دهان بی‌نشان هرگاه می‌آیم به حرف / بر لب ذرات امکان مهر عنقا می‌کنم
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امیکنم
    شناسه
    bayt 26,048 · ganjoor 44,348
  29. 29
    از نشان و نام ما بگذرکه ما بیحاصلان / دفتر خود یک قلم در بال عنقا سوختیم
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اسوختیم
    شناسه
    bayt 26,772 · ganjoor 44,410
  30. 30
    آشیان پرداز عنقا بود شوق بی‌نشان / گفت‌وگوی رنگ بالی زد به پرواز آمدیم
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازامدیم
    شناسه
    bayt 26,892 · ganjoor 44,420

مفاهیمِ هم‌نشین

پیوند با قرآن

فرضیهٔ لنزی
Q.AYAH

هم‌خانوادهٔ این واژه