دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2591

ای پرفشان گرد نفس چندی شرار سنگ شو

وزن مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)قافیه نگشوردیف شودشواری نسبتاً آسان

ناقدردان راحتی بر خود زبان ننگ شو

جولان چه دارد در نظر غیر از تلاش درد سر

یک ره پس زانوی خم بنشین و عذر لنگ شو

فریاد کوس و کرنا می‌گویدت کای بی‌حیا

زبن دنگ‌دنگ روز و شب گر کر نگشتی دنگ شو

همت نمی‌چیند غنا بر عشوهٔ پا در هوا

چون صبح گرد رفته‌ای گو یک دو دم اورنگ شو

می‌دان قدر این و آن دیدی زمین و آسمان

گر کهنه‌ات خواهی گران با ذره‌ای همسنگ شو

گلچینی باغ یقین گر نیست تسکین آفربن

اوهام را هم کم مبین خود روی دشت بنگ شو

شوق جنون‌تاز ترا کس نیست تا گیرد عنان

یک‌چند منزل در قدم گرد ره و فرسنگ شو

بر معرفت نازیدنت دور است از فهمیدنت

چون عکس نتوان دیدنت آیینه گو هر رنگ شو

آیینه‌داران جنون دارند یک عالم فسون

هر چند جهل آیی برون سرکوب صد فرهنگ شو

ای بوی موهومی چمن کم نیست سیر وهم ظن

باری به ذوق پر زدن هنگامه‌ساز رنگ شو

بیدل به یاد زلف او گر ناله‌ای سر می‌کنم

تسلیم گوشم می‌کشد کای بی‌ادب خود چنگ شو

مفاهیمِ این غزل

آیینه نفس / دم پا / قدم / راه گل / بهار جنون / مجنون نفس

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
چمن: سبزه‌زارِ خرّم؛ نمادِ بهار، باغ و جلوه‌گاهِ حسن.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.

غزل‌های مرتبط

غزل 554
زلف آشفتهٔ سری موجهٔ غزل 2592
نمی‌گویم قیامت جوش ز غزل 818
دوش در راه خیالت عجز غزل 1263
آهی به هوا چتر زد و غزل 1472
آفاق جا ندارد همت کج غزل 1732
ای بیخودی بر آینهٔ و

خوانش و منبع در گنجور ↗