→ دیوانِ بیدل دهلوی

جنون / مجنون

1,657 بیت · 1,745 مصراع · 1,212 غزل

تعریف

jonun-majnun

جنون / مجنون در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با جنون، مجنون شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن وحشت، صحرا، زنجیر است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: شیدایی، خروج از عقل و رسوایی عاشقانه. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1745 مصراع، 1657 بیت و 1212 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: جنون (778)، وحشت (417)، مجنون (233)، صحرا (205)، زنجیر (169). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    ناصحا زحمت مکش‌ کز دست پر شور جنون / حلقهٔ زنجیر مجنون گوش کر آورده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    راوردهاست
    شناسه
    bayt 6,695 · ganjoor 41,225
  2. 2
    جنون کی قدردان کوه و هامون می‌کند ما را / همان فرزانگی روزی‌ دو مجنون می‌کند ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونمیکندمارا
    شناسه
    bayt 521 · ganjoor 40,678
  3. 3
    مجنون شدیم اما داد جنون ندادیم / تا دامن و گریبان کم بود دسترس‌ها
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    سها
    شناسه
    bayt 3,242 · ganjoor 40,923
  4. 4
    هر ذره جنون چشمی از دیدهٔ آهوست / آیینهٔ مجنون به بیابان‌که شکسته‌ست
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انکهشکستهست
    شناسه
    bayt 7,877 · ganjoor 41,769
  5. 5
    عاقبت کسوت مجنون به عرق گشت بدل / فصل تأثیر جنون این همه تابستان داشت
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انداشت
    شناسه
    bayt 9,455 · ganjoor 41,917
  6. 6
    گردبادست اینکه دارد جلوه در دشت جنون / یا ز تنگی می‌تپد در سینهٔ مجنون نفس‌؟
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وننفس
    شناسه
    bayt 20,064 · ganjoor 43,820
  7. 7
    جنون ما بیابانهاست از آوارگی بیرون / چو مجنون‌ کاش سازد گرد ما با دامن هامون
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ون
    شناسه
    bayt 29,234 · ganjoor 44,621
  8. 8
    نگاه وحشی لیلی چه افسون کرد صحرا را / که‌ نقش پای آهو چشم مجنون کرد صحرا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونکردصحرارا
    شناسه
    bayt 476 · ganjoor 40,674
  9. 9
    به عالم دگر افتاد گرد وحشت بیدل / نساخت مشرب مجنون ما ز ننگ به صحرا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    نگبهصحرا
    شناسه
    bayt 814 · ganjoor 40,706
  10. 10
    وحشت مجنون ما را چاره نتوان یافتن‌ / حلقه‌کرد اندیشهٔ ضبط صدا زنجیر را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یررا
    شناسه
    bayt 928 · ganjoor 40,716
  11. 11
    بسکه‌ وحشت کرده‌ است آزاد مجنون‌ مرا / لفظ نتواند کند زنجیر مضمون مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ونمرا
    شناسه
    bayt 1,435 · ganjoor 40,762
  12. 12
    بیقراران جنون را منع وحشت مشکل است / ناله را زنجیر هم سامان رفتن می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نمیشود
    شناسه
    bayt 17,913 · ganjoor 43,631
  13. 13
    چو بال و پر گشاید وحشت از ساز جنون من / صدا عمریست در زنجیر تصویر است زندانی
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انی
    شناسه
    bayt 31,578 · ganjoor 44,832
  14. 14
    زان جلوه یک مژگان‌زدن آیینه را غافل شدن / دارد چو زنجیر جنون جوشاندن از جوهر صدا
    وزن
    مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)
    قافیه
    رصدا
    شناسه
    bayt 271 · ganjoor 40,656
  15. 15
    کف خاکی ندارم قابل تعمیر خودداری / جنون افشاند بر ویرانه‌ام دامان صحرا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 371 · ganjoor 40,664
  16. 16
    چرا مجنون ما را در پریشانی وطن نبود / که از چشم غزالان خانه‌بردوش است صحرا‌ را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 473 · ganjoor 40,673
  17. 17
    حسابی نیست با وحشت جنون‌ کامل ما را / مگر لیلی به دوش جلوه بندد محمل ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لمارا
    شناسه
    bayt 537 · ganjoor 40,680
  18. 18
    جنون ناتوانان را خموشی می‌دهد شهرت / به غیر‌از بو صدایی نیست زنجیر رگ‌گل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,121 · ganjoor 40,734
  19. 19
    سطری ازمشق دبستان جنون آشفته نیست / بر خط پرگار نازد حلقهٔ زنجیر ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یرما
    شناسه
    bayt 2,219 · ganjoor 40,831
  20. 20
    از خروش آباد توفان جنون جو‌شیده‌ایم / بی‌صدا نقاش هم مشکل‌کشد زنجیر ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یرما
    شناسه
    bayt 2,232 · ganjoor 40,832
  21. 21
    شور صد صحرا جنون‌گرد نمکدان شما / ای قیامت صبح‌خیز لعل خندان شما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشما
    شناسه
    bayt 2,315 · ganjoor 40,840
  22. 22
    مشت خاک ما جنون‌دار دو عالم وحشت است / از رم آهو چه می‌پرسی بیابانیم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انیمما
    شناسه
    bayt 2,597 · ganjoor 40,865
  23. 23
    گر به‌این وحشت‌دهدگرد جنون‌سامان ما / تا سحرگشتن‌گریبان می‌درد عریان ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,688 · ganjoor 40,873
  24. 24
    شور زنجیر جنون از نفس ما پیداست / نکهت زلف‌ که پیچیده بر اندیشهٔ ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یشهٔما
    شناسه
    bayt 2,776 · ganjoor 40,881
  25. 25
    جنون آنجا که می‌گردد دلیل وحشت دل‌ها / به‌ فریاد سپند از خود برون جسته‌ست‌ محفل‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لها
    شناسه
    bayt 3,270 · ganjoor 40,927
  26. 26
    دام سودا می‌کند دل را هجوم احتیاج / ازفسون موج زنجیر جنون می‌گردد آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ونمیگردداب
    شناسه
    bayt 4,028 · ganjoor 40,993
  27. 27
    همچو شبنم اشک ما آیینهٔ آه است و بس / بر هوا ختم است اینجا وحشت مجنون آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وناب
    شناسه
    bayt 4,184 · ganjoor 41,007
  28. 28
    برون میتاز از این نه حلقه زنجیر / جنون عاشقان یک نشئه بالاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,776 · ganjoor 41,059
  29. 29
    هر که را دیدیم درس وحشت از بر می‌کند / مخمل آفاق طفلان جنون را مکتب است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    باست
    شناسه
    bayt 5,053 · ganjoor 41,081
  30. 30
    درگرفتاریست عیش دل‌که مجنون تو را / مطرب ساز طرب‌کم نیست تا زنجیر پاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازنجیرپاست
    شناسه
    bayt 5,104 · ganjoor 41,085

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه