دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1423

طبع دانا الم دهر مکدر نکند

وزن فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)قافیه رنکندردیف نکنددشواری نسبتاً آسان

گرد بر روی گهر آن همه لنگر نکند

به خیالی نتوان غرهٔ تحقیق شدن

گر همه حسن دمد آینه باور نکند

می‌دهد عاقبت کار حسد سینه به زخم

بدرگی تا به کجا تکیه به نشتر نکند

در خرابات، شیاطین نسبان بسیارند

دختر رز جلبی نیست که شوهر نکند

بی‌زری ممتحن جوهر انسانی نیست

آدم آنست که مال و حشمش خر نکند

شیشهٔ حرص به صهبای قناعت پرکن

کز تنگ‌حوصلگی ناله به ساغر نکند

مجلس‌آرای هوس با تو حسابی دارد

تا نسوزد دلت آرایش مجمر نکند

به نگاهی چو شرر قانع پیدایی باش

تا ترا در نظر خلق مکرر نکند

شبنم گلشن ایجاد خجالت دارد

صبح تصویر بر آ تا نفست تر نکند

شوق دل حسرت گلزار حضوری دارد

همچو طاووس چرا آینه دفتر نکند

خاک درگاه مذلت ز چه اکسیرکم است

کیمیا گو مس بیقدر مرا زر نکند

عشوهٔ الفت دنیا نخرد بیدل ما

نقد دل باخته سودای محقر نکند

مفاهیمِ این غزل

آیینه دل / قلب هوس / آرزو نفس / دم چشم / نگاه درد / زخم

تلمیحاتِ این غزل

آدم

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
نظر: نگاه و دیدن؛ توجهِ معشوق یا بصیرتِ باطن.
شوق: اشتیاقِ سوزان؛ کششِ پرشورِ دل به‌سوی معشوق و وصال.
جوهر: ذات و بنیاد شیء؛ چیزی که قائم به خود دانسته می‌شود.
حسرت: افسوس و دریغ؛ اندوهِ ناکامی و آرزوی برنیامده.
شبنم: رطوبت لطیف بامدادی؛ نماد لطافت، ناپایداری و اشک.
شیشه: ظرفِ بلورین؛ نمادِ شکنندگیِ دل و صفای جان.
حسن: زیبایی؛ جلوهٔ جمالِ معشوق و تجلیِ حُسنِ ازلی.
خلق: مردمان یا خوی و سرشت؛ جهانِ کثرت در برابرِ تنهایی.
طبع: سرشت و خوی؛ مزاجِ درون و قریحهٔ شاعرانهٔ جان.

غزل‌های مرتبط

غزل 1422
اشک گهر طینت ما راه غزل 1257
پیر گردیدم و هستی سب غزل 1905
رفت مرآت دل از کلفت غزل 994
بی‌نمک از نمک غیر تو غزل 1550
دل جهان دیگر از رفع غزل 247
می‌خورد خون، نفس اند

خوانش و منبع در گنجور ↗