دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1247

کم و بیش وهم تعینت سر و برگ نقص و کمال شد

وزن متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلنقافیه الشدردیف شددشواری میانه

مه نو دمید و به بدر زد بگداخت بدر و هلال شد

به صفای جلوه نساختی حق کبریا نشناختی

به خیال آینه باختی که جمال رفت و مثال شد

سحری گذشتی از انجمن سر آستین به هوا شکن

ز شمیم سایهٔ سنبلت‌گل شمع ناف غزال شد

چو نفس مرا ز سر هوس به هوا رسیده ز جیب دل

گرهی ز رشته گشوده‌ای که شکست بیضه و بال شد

به ترانهٔ من و ما کسی ز نوای دل چه اثر برد

مزهٔ حلاوت این شکرزازل ودیعت لال شد

ز تلاش نازکی سخن، گهر صفا به زمین مزن

خجل است جور چینیی که به مو رسید و سفال شد

ز غبار لشکر زندگی دو سه روز پیشترک برآ

حذر از تلاش دو مویی‌ات که هجوم رستم زال شد

به دل گداخته کن طرب که در این سراب جنون تعب

چو عقیق بر لب تشنگان، جگر آب گشت و زلال شد

ستم است جوهر غیرتت به فسردگی فشرد قدم

بکش انفعال سیه‌دلی اگر اخگر تو زگال شد

سحر غناکدهٔ حیا به نفس نمی‌برد التجا

چه غرض به طبع توبال زد که تبسم تو سوال شد

نفسی زدی و جهان گرفت اثر ترانهٔ ما و من

که شکست شیشهٔ محفلت که صدا به رنگ خیال شد

ز حضور غیبت کامها همه راست زحمت مدّعا

تو چه بیدل از همه قطع کن که وقوع رفت و محال شد

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم آیینه دل / قلب سر / سودا دنیا-بازی / بازی دنیا اثر

تلمیحاتِ این غزل

رستم زال

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.

غزل‌های مرتبط

غزل 1264
شب حسرت دیدار توام د غزل 1253
قیامت خنده‌ریزی بر م غزل 1407
دل پا شکسته حق طلب، غزل 1225
ای شمع تک وتاز نفس گ غزل 2567
سر طره‌ای به هوا فشا غزل 1250
تا پری به عرض آمد مو

خوانش و منبع در گنجور ↗