دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 676

شوخی که جهان گرد جنون نظر اوست

وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه راوستردیف اوستدشواری میانه

از آینه تاکنج تغافل سفر اوست

تمکین چقدر منفعل طرز خرام است

نه قلزم امکان، عرق یک گهر اوست

دیوانه و عاقل همه محو است در اینجا

از هرچه خبر یافته‌ای بیخبر اوست

هرچندکه عنقا، ز خیال تو برون است

هر رنگ که داری به نظر نقش پر اوست

ای گل چمن حیرت عریانی خود باش

این جامهٔ رنگی که تو داری به بر اوست

دل شیفتهٔ دیر و حرم شد چه توان کرد

بنگی‌ست درین نسخه که اینها اثر اوست

تمثال به غیر از اثر شخص چه دارد

خوش باش که خود را تو نمودن هنر اوست

دارند حریفان خرابات حضورش

جام می رنگی که پری شیشه‌گر اوست

از ظاهر و مظهر مفروشید تخیل

خورشید قدم آنچه ندارد سحر اوست

زین بیش، عیار من موهوم مگیرید

دستی که به خود حلقه‌کنم درکمر اوست

بیدل مگذر از سر زانوی قناعت

این حلقه به هرجا زده باشی به در اوست

مفاهیمِ این غزل

آیینه اثر چشم / نگاه گل / بهار حلقه خیال

تلمیحاتِ این غزل

حرم دیر مغان

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
چمن: سبزه‌زارِ خرّم؛ نمادِ بهار، باغ و جلوه‌گاهِ حسن.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
نظر: نگاه و دیدن؛ توجهِ معشوق یا بصیرتِ باطن.
سحر: سپیده‌دم؛ زمان گشایش، دعا، بیداری و تغییر حال.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.

غزل‌های مرتبط

غزل 1641
دل خلوت اندیشهٔ یار غزل 1873
عالم همه داغست و ندا غزل 974
حرصت آن نیست که مرگش غزل 2256
تا کی ستم کند سر بی‌غزل 677
بزم پیری کز قد خم‌گش غزل 2516
تمثال فنایم چه نشان‌

خوانش و منبع در گنجور ↗