دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2601

عالم و این تردماغیهای جاه

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)قافیه اهدشواری درآمدنی

شبنمی پاشید بر مشتی گیاه

مرگ غافل نیست از صید نفس

آتش از خس برنمی‌دارد نگاه

سرزمین شعله‌کاران گلخن است

کشت ما را دود می‌باشد گیاه

زندگانی از نفس جان می‌کند

عمرها شد می‌کشم یوسف ز چاه

ناامیدی فتح باب عشرت است

خنده لب وا می‌کند از حرف آه

ای زبان لافت افسون سلوک

باشد از مقراض مشکل قطع راه

باده روشن مشربی وانگاه دُرد؟

پرتو خورشید و مه، وانگه سیاه

بی‌زبانی از خجالت رستن است

عذر تا باقیست می‌بالد گناه

جستجو آیینه‌دار مقصد است

می شوی منزل اگر افتی به راه

نازکن گر فکر خویشت ره نزد

ازگریبان غافلی بشکن کلاه

نرخ بازار کرم نشکستنی‌ست

گر دلت چیزی نخواهد عذر خواه

بیدل از غفلت کسی را چاره نیست

سایه‌ای دارد گدا تا پادشاه

مفاهیمِ این غزل

پا / قدم / راه آیینه آتش / شمع خورشید / روشنی نفس / دم غفلت / خواب

تلمیحاتِ این غزل

یوسف

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
راه: مسیرِ رفتن؛ نمادِ طریقتِ سلوک و سفرِ معنوی.
زبان: عضوِ گفتار؛ ابزارِ بیان و گاه حجابِ معنای نهفته.
شعله: زبانه آتش؛ نماد شور، گدازِ عشق و فنای ناپایدار.
نگاه: نگریستن؛ تجلیِ معشوق و سرچشمهٔ شور و گرفتاری.
آه: نالهٔ دل؛ دودِ سینهٔ عاشق و فریادِ سوز و درد.
فکر: اندیشه؛ تأمل و سیرِ ذهن، گاه دامِ راهِ دل.
غفلت: بی‌خبری و بی‌توجهی؛ خوابِ دل و حجابِ راهِ آگاهی.
روشن: تابناک و آشکار؛ نمادِ آگاهی و تجلیِ معنا.
حرف: سخن و کلمه؛ نمادِ گفتار در برابرِ خاموشیِ معنا.

غزل‌های مرتبط

غزل 2600
در شکنج عزتند ارباب غزل 2598
بر شعله تا چند نازید غزل 2599
بسکه می‌جوشد ازین در غزل 946
به حرف و صوت مگو کار غزل 2602
گر نفس چیند به این ف غزل 1609
چو سبحه بر سر هم تا

خوانش و منبع در گنجور ↗