دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1649

ای ساز بر و دوش تو پیراهن‌کاغذ

وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه نکاغذدشواری نسبتاً آسان

تا چند به هر شعله زنی دامن‌کاغذ

کس نیست که بر خشکی طبعت نستیزد

گر آتش وگر آب بود دشمن‌کاغذ

بی‌کسب هنر فیض قبولی نتوان یافت

تا حفظ نماید نتوان خواندن کاغذ

هر نامهٔ بی‌مطلب ما جای رقم نیست

قاصد نفسی سوخته در بردن کاغذ

گر آگهی، آیینه‌ات از زنگ بپرداز

ای علم تو مصروف سیه کردن کاغذ

سهل است به هر شیشه دلی تیغ کشیدن

دارد نم آبی شرر خرمن کاغذ

هر نقطه که از شوخی خال تو نویسند

آرام نگیرد چو شرر بر تن کاغذ

از راه تو آسان نرود نقش جبینم

خط پنجهٔ دیگر زده در دامن کاغذ

تسلیم من از آفت گردون نهراسد

بر هم نخورد حرف به پیچیدن‌کاغذ

ثبت است جواب خط عاشق به دریدن

درباب صریر قلم از شیون کاغذ

فریادکه در مکتب بیحاصل امکان

یک نسخه نیرزید بگرداندن کاغذ

بیدل دل عاشق به هوس رام نگردد

اخگر نشود تکمهٔ پیراهن کاغذ

مفاهیمِ این غزل

آتش / شمع دامن / گریبان خط آیینه آب / شبنم آفت

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
راه: مسیرِ رفتن؛ نمادِ طریقتِ سلوک و سفرِ معنوی.
تیغ: شمشیر و لبهٔ تیز؛ نمادِ قهرِ معشوق و جراحتِ عشق.
شعله: زبانه آتش؛ نماد شور، گدازِ عشق و فنای ناپایدار.
شیشه: ظرفِ بلورین؛ نمادِ شکنندگیِ دل و صفای جان.
شوخی: چالاکی و دلربایی؛ طنّازی و جلوه‌گریِ پرشورِ معشوق.
امکان: جهان ممکنات؛ هرچه وجودش وابسته و نه ضروری است.
شرر: جرقه آتش؛ نماد لحظه‌ای بودن و زود گذشتنِ هستی.

غزل‌های مرتبط

غزل 1650
ای شعله نهال از قلمت غزل 2470
ظلم است به تشویشِ دل غزل 1391
عشاق گر از سبحه و زن غزل 1119
اگر دماغم درین خمستا غزل 638
دل ز اوهام غبارآلودس غزل 1953
رفت فرصت ز کف اما من

خوانش و منبع در گنجور ↗