دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1305

بهار عمر به صبح دمیده می‌ماند

وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)قافیه یدهمیماندردیف می مانددشواری درآمدنی

نفس به وحشت صید رمیده می‌ماند

نسیم عیش اگر می‌وزد درین گلشن

به صیت شهپر مرغ پریده می‌ماند

به هرچه دیده گشودیم موج خون، گل کرد

نگاه ما به رگ نیش دیده می‌ماند

بیاکه بی‌تو به چشم ترم هجوم نگاه

به موج صفحهٔ مسطر کشیده می‌ماند

ز عجز اگر سر طومار شکوه بگشایم

نفس به سینه چو خط بر جریده می‌ماند

کجا رویم که دامان سعی بسمل ما

ز ضعف در ته خون چکیده می‌ماند

چه گل کنیم به دامن ز پای خواب‌آلود

بهار آبله هم نادمیده می‌ماند

به نارسایی پرواز رفته‌ام از خویش

پر شکسته به رنگ پریده می‌ماند

قدح به دست خمستان شوق کیست بهار

که گل به چهره ساغر کشیده می‌ماند

به حسرت دم تیغت جراحت دل ما

به عاشقان گریبان دریده می‌ماند

به طبع موج گهر اضطراب نتوان یافت

سرشک ما به دل آرمیده می‌ماند

ز نسخهٔ دو جهان درس ما فراموشی‌ست

به گوش ما سخنی ناشنیده می‌ماند

مرا به بزم ادب کلفتی که هست این است

که شوق بسمل و دل ناتپیده می‌ماند

خوش است تازه کنی طبع دوستان بیدل

که فطرتت به شراب رسیده می‌ماند

مفاهیمِ این غزل

گل / بهار چشم / نگاه نفس / دم موج / دریا دل / قلب دامن / گریبان

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.

غزل‌های مرتبط

غزل 1307
نه غنچه سر به گریبان غزل 1306
ز بعد ما نه غزل نی ق غزل 602
بازم به دل نوید صفای غزل 2111
نالهٔ عجز نوای لب خا غزل 2345
جبههٔ فکر ز خجلت عرق غزل 682
عالم طلسم وحشت چشم س

خوانش و منبع در گنجور ↗