دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 582

زندگانی از نفس آفت بنا افتاده است

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه اافتادهاستردیف افتاده استدشواری میانه

طرف سیلی در پی تعمیر ما افتاده است

تنگ کرد آفاق را پیچیدن دود نفس

گرنه دل می‌سوزد آتش درکجا افتاده است

آرزو از سینه بیرون کن ز کلفتها برآ

عالمی زین دانه در دام بلا افتاده است

تا نفس باقی‌ست جسم خسته را آرام نیست

مشت خاک ما به دامان هوا افتاده است

در علاجم ای طبیب مهربان زحمت مکش

درد دل عمری‌ست از چشم دوا افتاده است

تا قیامت دشت پیمایی کند چون گردباد

هرکخا یک حلقه از زنجیر ما افتاده است

غیر نومیدی سر و برگ شهید عشق چیست

از سر افتاده اینجا خونبها افتاده است

دیده تا دل فرش راه خاکساری کرده‌ایم

از نفس تا موج مژگان بوربا افتاده است

شوخی انداز شبنم ننگ گلزار حیاست

خنده ی حسن از عرق دندان‌نما افتاده ا‌ست

معنی دولت سراپا صورت افتادگی‌ست

از تواضع سایه ی بال هما افتاده است

اضطراب موج آخر محو گوهر می‌شود

در کمین ما دل بی مدعا افتاده است

عالمی شد بیدل ار سرگشتگی پامال‌یأس

تخم ما هم در خم این آسیا افتاده است

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم دل / قلب نفس چشم / نگاه غبار / سایه عالمی

تلمیحاتِ این غزل

هما

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
راه: مسیرِ رفتن؛ نمادِ طریقتِ سلوک و سفرِ معنوی.
درد: رنج و الم؛ سرمایهٔ عاشق و راهِ پختگیِ جان.
شبنم: رطوبت لطیف بامدادی؛ نماد لطافت، ناپایداری و اشک.

غزل‌های مرتبط

غزل 584
آرزوی دل، چو اشک از غزل 583
در گلستانی که گرد عج غزل 1566
باد صحرای جنون هرگه غزل 128
بسکه وحشت کرده است آ غزل 2117
سر تمنای پایبوسی به غزل 985
شمع بزمت چه قدم بردا

خوانش و منبع در گنجور ↗